زرشک گلی است که طول آن به 9 پا می رسد، و دارای شاخه‌های خاکستری است. برگهای آن دارای دندانه‌های سوزنی است. بین ماههای آوریل و ژوئن غنچه‌ها و گلهای زرد روشن از آن جوانه می زنند. این غنچه‌ها و گلها در فصل پاییز رنگ قرمز گیلاسی به خود می گیرند که به صورت بوته‌های خمیده رشد می کنند. می توانید از زرشک رسیده برای تهیه مربا استفاده کنید، یا آنرا همانند "قره‌قاط" مصرف کنید. زرشک کمی ترشتر است ولی به اندازه قره‌قاط تلخ نیست.

زرشک رده‌ای با تقریباً 500-450 گونه برگریز است و بوته‌های همیشه‌سبز و خاردار آن 5-1 متر بلندی دارد و بومی مناطق معتدل و نیمه استوایی اروپا، آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی می باشند. آنها ارتباط بسیارنزدیکی با رده Mahonia از نظر دارند که بعضی از گیاه شناسان زرشکها را شامل می شود.

مصرف طبی زرشک به دوره مصر باستان می‌رسد که فراعنه و ملکه‌ها، این گیاه را با تخم رازیانه به منظور درمان طاعون مصرف می‌کردند. امروزه، گفته میشود این گیاه درد مفصلی، روماتیسم و تورم ناگهانی پسوریازیس را تسکین می بخشد. انواع عفونتهایی که زرشک می تواند در درمان آنها مؤثر واقع شود عبارت است از: عفونت گلو، مجاری ادراری، مجاری معده ای- روده ای، ریه ها، عفونتهای مخمری و اسهال. سبوس ریشه و ساقه این گیاه خاصیت درمانی دارد. ریشه وساقه این گیاه زردرنگ است و اروپاییها و آمریکای شمالی برای رنگ آمیزی لباس از آن استفاده می کردند. اما ترکیبات موجود در سبوس این گیاه زرشک را به عنوان یک گیاه درمانی مطرح کرده است.

سبوس و پوسته این گیاه درمانی مطرح کرده است. سبوس و پوسته این گیاه حاوی الکالوئید هست، که به عقیده برخی از افراد پادزیست (آنتی بیوتیک) است و به عقیده متخصصان طب گیاهی سبب تحریک خاصیت ضد عفونی غشای مخاطی بدن میشود.

به منظور پی بردن به این ادعا، اگر قطره‌ای زرشک را روی زبان خود بگذارید، دهان شما آبکی خواهد شد. این بدان معنا نیست که زرشک طعم خوبی دارد، بلکه این گیاه تقریباً تلخ است بلکه به گفته کارشناسان طب گیاهی، وقتی دهان شما آبکی میشود سبب میشود که بتوانید با عفونت مبارزه کنید. این گیاه در اثر تحریک بخشهایی از سیستم ایمنی بدن این اثر را بر جای می گذارد.

زرشک اروپایی

ترکیبات گیاه

سبوس و ریشه زرشک دارای انواع بسیاری از مواد شیمیایی به نام "آلکالوئید ایزوکینولین" است. دانشمندان و پژوهشگران این ترکیبات را در طول سالیان متمادی مورد تحقیق و بررسی قرار داده اند، و پی بردند که آنها در واقع خواص آنتی بیوتیکی دارند. برخی از آنها باعث پایین آوردن تب، کاهش تورم و فشار خون شده و به تنظیم ضربان قلب و انقباض عضلات قلب کمک می کنند.

اشکال موجود

زرشک در شکل چای، کپسول، عصاره ها، مایع یا تنتورها و یا پماد موضعی عرضه میشود. عصاره‌های حاصل از این ماده به صورت دارویی حاوی 8 تا 12 درصد محتوای الکالوئید ایزوکینولین استاندارد شده است.

گونه‌ها

زرشک از گونۀ Berberis thunbergii

زرشک رده ای با تقریباً 500-450 گونه برگ ریز است و بوته های همیشه سبــز و خاردارآن 5-1مترارتفاع بلندی دارد و بومی مناطق معتدل و نیمه استوایی اروپا ، آسیا ، آفریقا ، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی می باشند. آنها ارتباط بسیارنزدیکی با رده Mahonia از نظر دارند که بعضی از گیاه شناسان زرشکها را شامل می شود.
Berberis gagnepainii دارای خارهایی سه شاخه با جوانه های کوچک برگدارمی باشد. طول هر تیغ به 20 میلیمتر می رسد.
از خصوصیات این رده، دو شکل جوانه است، جوانه‌های درازکه ساختار گیاه را تشکیل می دهد وجوانه‌های کوتاه با طول تقریبی 1 تا 2 میلیمتر. برگهایی که روی جوانه‌های بلند قرار دارند غیر فتوسنتزی هستند و بین خارهای سه شاخه 3 تا 30 میلیمتری رشد کرده اند؛ تکمه موجود درگوشه هر برگ و خار تشکیل دهنده جوانه کوچکی است که دارای چندین برگ فتوسنتزی و معمولی می باشد. طول این برگهای ساده 1 تا 10 سانتیمتر و دارای لبه هایی یکپارچه یا پرخار هستند. برگها در گیاهان جوان فقط روی جوانه‌های بلند رویش پیدا می‌کنند و روش برگدهی کامل، بعد از گذشت 1 تا 2 سال از عمر گیاه جوان ایجاد می شود. گونه‌های برگ‌ریز (مانند Berberis thunbergii, B. vulgaris) از نظر رنگ زیبای پاییزی قابل توجه هستند، برگها در این فصل قبل از ریزش به رنگ صورتی یا قرمز تبدیل می شوند.در بعضی از گونه‌های همیشه سبز چین ( مثل B. candidula, B. verruculosa) برگهای سفید درخشان آنها، بطرز خاصی جذاب جلوه می کند.

جزئیات گل Berberis gagnepainii ( گلهایی به قطر 7 میلیمتر)

گلها یا بصورت مجزا ویا بصورت خوشه هایی تا 20 گل بر روی سنبله رشد می کنند. رنگ آنها زرد یا نارنجی است و 3 تا 6 میلیمتر طول دارند و دارای شش کاسبرگ و شش گلبرگ در حلقه‌های متناوب سه تایی هستند، رنگ کاسبرگها معمولاً همانند گلبرگها می باشد. میوه این گیاه توت مانند و اندازه آن 15-5 میلیمتر است، رسیده آن قرمز یا آبی تیره می باشد و اغلب دارای شکوفه‌های صورتی یا بنفش مومی می باشند که ممکن است دراز و باریک ( مثل میله) و در گونه‌های دیگر کروی باشند. میوه آن خوراکی و سرشار از ویتامین ث ولی دارای طعمی تند است، برداشت بوته‌های خاردار آن دشوار بوده بنابراین مصرف گسترده‌ای ندارند. آنها غذای مهمی برای بسیاری از پرندگان کوچک هستند که دانه‌های آین گیاه را از طریق فضله هایشان پراکنده می کنند.

میوه Berberis gagnepainii

چندین گونه باغی مشهور وجود دارند که به خاطر برگهای تزئینیشان پرورش می یابند آنها دارای گلهای سفید و میوه هایی به رنگ قرمز یا آبی تیره هستند. آنها بعنوان موانعی برای دزدی کاربرد دارند، بوته‌های خاردار و متراکم آنها مانع غیر قابل عبوری برای دزدان می باشد. به همین علت آنها را معمولاً زیر پنجره‌های قابل نفوذ می کارند و به شکل خاربست و سایر موانع مورد استفاده قرار می گیرند.

زرشک اروپایی Berberis vulgaris میزبان متناوب زنگ گندم Puccinia graminis است که یک بیماری قارچی خطرناک گندم می باشد. به همین دلیل سالهای زیادی است که کشت این گونه ممنوع شده است.

ترکیبات شیمیایی :

 در تمام قسمتهای این گیاه آلکالوئید های بربرین ، اکسیاکانتین ، بر بامین وجود دارد . مقدار آلکالوئید در پوست ریشه زرشک بیشتر از قسمت های دیگر این گیاه است .

میوه زرشک دارای حدود 4درصد مواد قندی ، 65 درصد اسی مالیک واسید تارتاریک ومقداری صمغ می باشد .

زرشک گونه های مختلف دارد که مهم تر از همه آنها دو نوع است که یکی بنام زرشک بی هسته ودیگری زرشک با هسته ( دارای دو هسته ) میباشد .

 خواص دارویی :

 1-    خواص طبی زرشک

زرشک از نظر طب قدیم ایران سرد وخشک است میوه زرشک خواص زیر را دارد :

-         قابض است

-         تقویت کننده قلب وکبد است

-         بواسیر خونی را درمان می کند

-         خونریزی را بر طرف می کند

-         برای بر طرف کردن بیماریهای کبدی مفید است

-         صفرا بر است

-         دم کرده زرشک را برای بر طرف کردن ناراحتی های دهان غرغره می کنند

2-    خواص ریشه وپوست ساقه

 -         صفرا برو مسهل است 

-         کبد را پاک وتقویت می کند

-         اعمال دستگاه گوارش را منظم میکند

-         سوء هاضمه را از بین می برد

-         بی اشتهایی را برطرف می کند

-         برای رفع یبوست مفید است

-         در درمان یرقان وزردی موثر است

-         نقرس ورماتیسنم را بر طرف می کند

-         آنهائیکه مبتلا به ورم طحال هستند می توانند برای معالجه از این گیاه کمک بگیرند

-         واریس را درمان می کند

-         برای بر طرف کردن سوزش ادرار مفید است

-         فشار خون را پایین می آورد

-         برای شستشوی چشم می توانید از جوشانده ریشه وساقه زرشک استفاده کنید

 3-    خواص برگ زرشک

 -         آب آوردن بدن را بر طرف می کند

-         اسهالهای مزمن را درمان می کند

-         برگ زرشک دارای مقدار زیادی ویتامین   Cمی باشد بنا بر این در درمان بیماری اسکور بوت اثر مفید دارد

-         جویدن برگ زرشک باعث محکم شدن لثه ودندان می شود

-         در موقع آنژین و گلو درد ، دم کرده برگ زرشک را غرغره کنید