تاریخچه و وضعیت جنگل های ایران

ایران کشور پهناوری است که بین عرض های جغرافیایی که دارای آب و هوای متنوعی است.دانشمندان هواشناس برا ساس دما و رطوبت،نقشه اقلیم های حیاتی جهان را تهیه و رسم کرده و بر اساس آن،نیم کره شمالی را به پنج ناحیه اصلی و هر ناحیه را به نواحی فرعی کوچک تر تقسیم کرده اند.این نواحی پنج گانه عبارت اند از:

1.ایران.تورانی

2.اروپا.سیبری

3.سودان.دکانی

4.مدیترانه ای

5.صحارا.سندی

این مناطق،به مناطق فیتوژئوگرافیک موسوم اند و ایران مانند پلی آنها را به هم وصل کرده است.هر پنج ناحیه در ایران مشاهده می شوند و با هم تلاقی دارند.طبق نظر زهری،5 درصد آن را عناصر اروپا.سیبری؛5 درصد را عناصر سودان.دکانی؛5/0 درصد را عناصر مدیترانه ای و 5/0 درصد دیگر را عناصر صحارا-سندی تشکیل می دهند.20 درصد باقی مانده،گیاهان مشترک این نواحی اند.

مناطق فیتوژئوگرافیک ایران

چنانچه اشاره شد،ایران به سبب موقعیت خاص جغرافیایی خود،محل تلاقی نواحی پنج گانه فیتو ژئوگرافیک به شمار می رود.اینک به ذکر مشخصات ناحیه ایران.تورانی می پردازیم:

ناحیه ایران.تورانی

با آن که در این ناحیه،تفاوت های جغرا فیایی و پستی و باندی های گوناگون و جلگه ها و فلا تهای مرتفع و سلسله جبال های زیادی وجود دارد،آب هوای آنها کم وبیش مشابه است.کمی مقدار بارندگی و طولانی بودن فصل خشک،این ناحیه را از سایر نواحی متمایز می کند.نوسان دما در آن خیلی زیاد و در تابستان مانند صحاری آفیریقاست.اما سرمای زمستان آن از سرمای ناحیه مدیترانه شدید تر است.به دلیل نوسان شدید دما در دو فصل،سرما و یخ بندان و ادامه فصل زمستان و دیگر طول مدت خشکی در تابستان،فعالیت حیاتی در آن منطقه متوقف می شود.گونه های مهم این منطقه ،انواع گون و چوبک و ... است.این ناحیه سه ربع خاک ایران را در بر می گیردو 69 درصد گونه ها را به خود اختصاص می دهد.تعداد درختان و درختچه های آن از 300 گونه تجاوز میکند و بسیاری از گونه های آندمیک کشور را،اعم از درختی و علفی،شامل می شود.ناحیه ایران.تورانی در ایران،شامل نواحی فرعی زیر است:

الف)جنگل های نیمه مرطوب و نیمه خشک

دامنه های جنوبی رشته کوهای البرز و ارتفاعات و رشته کوه های زاگرس شمال غربی تا جنوب شرقی،به عبارت دیگر از شمال خراسان تا آذر بایجان،کردستان،لرستان،همدان،کرمانشاه،بختیاری و فارس تا کرمان را می توان جزو مناطق خشک و نیم مرطوب به حساب آورد.به جنگل های این منطقه،اصطلاحا جنگل های زاگرس می گویند.این مناطق ،کم وبیش استپ های بیابانی را احاطه  کرده تند و با آن که نواحی گوناگون آن به دلیل داشتن خصوصیات بوم شناختی و نا همواری ها با هم تفاوت دارند،از نظر ژئو بتانیک جزو ناحیه ایران.تورانی به شمار می آیند.این ارتفاعات معمولا بین 30 تا 38 درجه جغرافیایی و 1000 تا 3500 متر ارتفاع از سطح دریا قرار گرفته اند.در نتیجه ،نوسانی معادل 8 درجه در عرض و در حدود 2500 متر در ارتفاع دارند و چون انتشار گونه های گیاهی معمولا در عرض های جعرافیایی به نسبت معکوس ارتفاع آن نقاط است،این دو عامل کم وبیش موازنه ای برقرار می سازندو ارتفاعات بالا در عرض های جغرافیایی پایین،جای گزین ارتفاعات پایین در عرض های جعرافیایی بالاتر می شوند.

گاه نیز عوامل ادافیک مانند گچ،جای عوامل دیگر را می گیرند و انتشار گونه ها را تا ارتفاع بالاتر می کشانند.به طور کلی اجتماعات ارس،ارتفاعات فوقانی البرز و زاگجری را اشغال کرده است،در صورتی که در ارتفاعات پایین و کوه پایه های زاگرس و البرز جنوبی ،احتماعات بنه.بادام را از خم جدا می سازد.این دو جامعه تا آذر بایجان امتداد می یابند وبه دامنه های البرز کشیده می شوند.

بارندگی این مناطق جنگلی ،از منطقه مدیترانه تامین می شود،ولی مقدار بارش سالانه،اعم از باران و برف،در نقاط گوناگون زاگرس بر حسب ارتفاع و جهت دامنه های آن تغییر می کند.معمولا مقدار بارندگی در دامنه های غربی از دامنه های شرقی بیشتر و در ارتفاعات بالا هم بیش از کوه پایه هاست.برای مثال بارندگی سه ایستگاه هوا شناسی تنگه پنج،دره تخت و شهر کرد از غرب به شرق،به ترتیب 949 ،526، 234 میلی متر و مقدار آن در تونل کوه رنگ 1086 میلی متر است.

در تمام این مناطق،رطوبت نسبی هوا پایین است و فصل خشک حیاتی در نقاط گوناگون آن بین 130 تا 220 روز متغیر است و بیشتر گونه های آن را گیاهان گزروفیت تشکیل می دهند.میزان حرارت در این نقاط نیز بر حسب عرض های مختلف و ارتفاع از سطح دریا تغییر می کند و با این که حد اکثر دمای گرم ترین ماه در نقاط گوناگون،بین32 تا 38 درجه سانتی گراد متغییر است.معدل کمترین دما در سردترین مه،همواره زیر صفر است و از 1 تا 12 درجه زیر صفر نوسان دارد.بنابر این ،فصل حیاتی گیاه دو بار در سال،یکی در تابستان بین 3 تا 4 ماه به سبب خشکی و دیگری به دلیل سرمای زمستان،به مدت 5تا 6 ماه متوقف می شود.

جوامع مهم جنگلی این منطقه از بالا به پایین شامل،

-جوامع سرو کوهی

-جوامع بلوط

-جوامع بنه

-جوامع بادام

و مشتقات آنهاست.(ادامه دارد...)

منبع:اصول پرورش جنگل(دکتر علیرضا میر بادین)

نویسنده:شیوا صفری