طرح عبارت از روشی است که اشیا مصنوعا به گونه ای قرار داده شوند که هدف ویژه ای را تامین کنند.بطور معمول (ولی نه همیشه) این هدف شامل گروه بندی قابل مشاهده ای می گردد که موجب لذت میشود. ارزیابی یک طرح از نظر زیبایی با توجه عناصر آن طرح یعنی:رنگ ، بافت ، شکل ، خط و الگو انجام میشود و داوری بر اساس اصول طرح یعنی توازن ، ریتم ، تمرکز و هماهنگی صورت می گیرد.
عناصر طرح:
عناصر طرح اجسام قابل مشاهده اجسام میباشند که عبارتند از :
الف)رنگ: رنگ در واقع به دنیا جان میدهد و واکنشهایی گوناگون در انسان پدید می آورد.کیفیت رنگ طرح، احساسات گوناگونی در انسان بر می انگیزد. در طبیعت خود نمایی رنگها، بویژه در بهار و پاییز چشمگیر است. از رنگ گلهایی مانند شقایق که عمر کوتاه دارند میتوان در هر طراحی استفاده کرد.اغلب درختچه ها با آنکه از جنبه هماهنگی رنگ میتوانند با هم کاشته شوند ولی در برخی از آنها لازم است که نحوه قرار گرفتن به گونه ای باشد که اثر مطبوعی ایجاد کند.بطور کلی در گزینش رنگ باید به رنگهای موجود در هر فصل توجه شود .
رنگها بوسیله تضاد یا تشابه هماهنگ می شوند. مثال رنگهایی که با هم تضاد دارند : آبی و نارنجی و نمونه رنگهایی که با هم تشابه دارند : آبی و سبز است. رنگها نمود گرمی و سردی هم دارند. برای مثال رنگ سرخ روشن رنگ گرم است و برای اطراف پاسیو مناسب است. رنگهای گرم عبارتند از: سرخ ، نارنجی و زرد و رنگهای سرد: آبی ، سبز و خاکستری میباشند.
از رنگها ممکن است برای نشان دادن فاصله یا ژرفا استفاده کرد.برای مثال رنگ گرمی مانند سرخ ، فاصله بخصوصی رانزدیکترمی نمایاند ولی رنگ سردی مانند آبی همین فاصله را بیشتر نشان میدهد. از رنگ شاخساره گیاهان نیز ممکن است برای جذبه آفرینی استفاده کرد و در این مورد نباید تنها رنگ گلها را مد نظر قرار داد.
نور در ایجاد سایه روشن و نمایان ساختن رنگها نقش عمده ای دارد.نور ضمن عبور از آسمان (جو ) توسط ذرات گرد و خاک در طول موج آبی باز تابیده میشود و زمینه ای نیلی فام به کوههایی که از فواصل دور دیده میشوند میدهد.بنابراین نور میتواند برای نشان دادن فاصله یا ژرفا مورد استفاده قرار گیرد. با عبور خورشید در آسمان سایه هایی روی زمین تشکیل میشوند که پیوسته تغییر میکنند و با آن که خود چشم اندازهای زیبایی میسازند ممکن است در طراحی ایجاد شده اختلال کنند.در شب انداختن نور مصنوعی روی درختان و درختچه ها همراه با طراحی که سایه آنها روی زمین یا دیوار پدید می آورد ، میتواند چشم اندازهای دلپذیری فراهم آورد.
ب) بافت : عبارت از ناهمواری هایی است که در سطح یک ماده وجود دارد، مثل تفاوتی که از نظر ظاهری ، بین گونی و پارچه ابریشمی به چشم میخورد. گیاهان از نظر بافت شاخساره به بافت ظریف (بید مجنون) ،بافت متوسط (آزاله) و بافت خشن (ازگیل ژاپنی) تقسیم میشوند.به عنوان یک قانون کلی گیاهان بافت ظریف در طرحهایی بکار میروند که سطوح صاف و خطوط ظریف دارند و گیاهان بافت خشن برای فضای گسترده و ساختمانهای بزرگ مناسبند.اختلاف در بافت میتواند برای ایجاد فاصله و ژرفا نیز بکار رود.بافت ظریف فاصله را نزدیکتر نشان میدهد.
پ)شکل : شکل عبارت است از نمود ظاهری یک جسم سه بعدی (کره،مکعب یا هرم) که بر یک صفحه دو بعدی (به ترتیب: دایره ، مربع و مثلث) نشان داده میشود. در طراحی نه تنها شکل هر کدام ازاین اشیا اهمیت دارد بلکه چگونگی قرارگیری آنها نیز از اهمیت ویژه برخوردار است ( که بدان آمیخت گفته می شود). توده های گیاهی را با توجه بدین موضوع به نحوی گزینش می کنند که مشاهده آنها اثر مشخصی داشته باشد. مثلا شاخه های رو به بالا نگاه را بسوی بالا هدایت می کند. درختان همیشه سبز که بسوی بالا رشد می کنند ارتفاع یک خانه یا تپه را بلندتر نشان میدهند. از سوی دیگر شاخه های افقی توجه چشم را به طرف شکلهایی که بر سطح دید ما هستند، جلب مینماید.
تراکم رشد نیز روی شکل اثر میگذارد مثلا شمشاد، تراکم زیاد و اسپیره دارای تراکم کم است. از درختان خزان دار بدلیل نحوه رشدشان در طول فصل رشد و بدلیل ترکیب شاخه هایشان در طول زمستان می توان بهره گرفت. هنگام گزینش یک نمونه برای یک محیط باید به شکل درخت در موفع کوچکی و بزرگی توجه شود.بنابراین درخت را باید در رابطه با فضا ارزیابی کرد. فضا یا حجم نه تنها باید در رابطه با فرم در نظرگرفته شود بلکه از نظر مقیاس نیز این عوامل باید نسبت به هم سنجیده شوند، بطور کلی محیطی که در آن طراحی صورت میگیرد به صورت فضایی سه بعدی است (دارای ارتفاع، عرض و طول است). فضا از 3قسمت:زمین ،اجسام روی زمین و آسمان تشکیل شده است. هرچند از هر کدام از این سه جزو می توان بطور مستقل به منظور ویژه ای استفاده کرد، هرسه را باید به عنوان یک واحد کلی نیز در نظر گرفت.
ت) خط : در طراحی خط ، تقاطع دو ماده مختلف را نشان می دهد، مثل تقاطع جوی آب با زمین با تقاطع چمن با راه، از خط به منظور ایجاد الگوی حرکت و جلب توجه استفاده می شود. با استفاده از خط می توان احساسات مختلفی را نمایش داد. بطور کلی خطوط مستقیم حالت رسمی را نشان می دهند و نماینده کیفیتهای ساختمانهای محکم و تو پر میباشند.در حالیکه خطوط قوسی شکل ،نماینده حالت آرام و مطبوعی هستند که حرکت آهسته تری را بیان می دارند.برای مثال در طراحی،استفاده از گیاه پیچ ، محیط را آرامتر نشان میدهد،در حالیکه استفاده از پرچین هرس شده ، محیط غیر متنوع و سنگینی را نمودار میسازد.
اصول طراحی:
اصولی که در هر طرح باید در نظر گرفته شود نه تنها به هر کدام از عناصر طرح بلکه به رابطه بین هر کدام از آنها نیز مربوط می شود. مهمترین این اصول عبارتند از:
الف) توازن: توازن به معنی وجود تعادل و تثبیت است و بطور کلی چشم انسان عادت دارد که اجسام را بصورت متوازن ببیند و در نتیجه از دیدن اجسامی که ناپایدار و در حالت واژگونی هستند ناراحت میگردد. بنابراین توازن عبارت است از تعادل مشاهده ای در دو سوی یک محور عمودی مرکزی.
توازن را به دو صورت متقارن و نا متقارن گروه بندی می کنند.در توازن متقارن ،یک محور مرکزی وجود دارد که اجسام در هرسوی آن درست تکرار شده اند،این توازن در طرح های رسمی بکار می رود و مناسب محل هایی است که بطور کامل مسطح می باشند. در این مورد بطور کلی یک محل به عنوان نقطه مرکزی برگزیده میشود و محورهای اصلی و فرعی نسبت به مرکز تعیین می گردند و خطوطی از آن خارج میشوند که الگوی ویژه ای را روی زمین پدید می آورند.
در این حالت باغچه یا باغ مثلا با دیوار یا پرچینی محصور است و خطوط الگو بطور کامل با گیاهانی که هرس یا سر زنی شده اند مشخص شده است . انتقادی که به این نوع طرح وارد است انعطاف پذیری و نظم مکانیکی طرح است ،به زبان دیگر همه چیز کامل و تمام شده است و برای بیننده جایی برای تجسم یا تخیل باقی نمی گذارد.
در مقابل توازن متقارن توازن غیر متقارن وجود دارد که حالت رسمی نداشته ،فاقد محور تقارن است و در عوض اجسام یا ناحیه هایی که جاذبیت مساوی دارند در مقابل هم ارزیابی می گردند،ب طوریکه از جنبه زیبا شناسی بار دیگر توازن حاصل شود.یعنی برای مثال رشد درختان مهار نمیشود و آزاد رها میگردد.این نوع طرح برای محل های دارای پستی و بلندی که از صخره و گروه ای مختلف درختان تشکیل شده مساعد می باشد.در این جایگاهها هرس درختان مطرح نیست، شکل هندسی حفظ نمی گردد و قسمتهای مختلف به الزام یکسان نیستند. البته این بدان معنا نخواهد بود که جنبه های زیبا شناسی بطور کامل حفظ نشود بلکه کوشش می شود که با استفاده از آرایش طبیعی حداکثر زیبایی برای محیط حاصل آید.
ب) ریتم : ریتم (ضرب) از نظر شنوایی عبارت از شنیدن ضربات موزون یا منظم یک آهنگ است و از نظر بینایی عبارت است از مشاهده قسمتهای منظم یک رنگ یا یک شکل در یک طرح احساس ویژه ای را در بیننده ایجاد میک ند.
پ) تمرکز: تمرکز در طرح عبارت از هدایت چشم و توجه دادن بیننده به یک جنبه ویژه از عناصر طرح (مانند یک شکل ویژه یک خط معین یا یک رنگ درخشان) است. بوسیله تمرکز می توان قسمتهای مختلف یک طرح را از هم جدا ساخت.در طرحهای رسمی بطور معمول نقطه تمرکز در قسمت آخر محور قرار میگیرد.(برای مثال فواره و استخر یا مجسمه و غیره). در طرحهای غیر رسمی ، قسمتهای مختلف طرح طوری طرح ریزی می شود که چشم به قسمتی که بطور معمول شامل گروهی از اشیا است (صندلی های موجود در باغ یا بتغچه یا گروهی از گیاهان ویژه) جلب شود.
ت) هماهنگی:هماهنگی به مفهوم تناسب و همخوانی اجزا یک طرح (از جنبه نسبت و مقیاس شکل و اندازه ها)است.بدینوسیله کوشش بر آنست که قسمتهای مختلف با هم یکی شوند و در صورتیکه اینکار با موفقیت انجام گیرد، تصویری واحد از چندین زاویه مختلف بدست می آید.در عمل هماهنگی بوسیله کاربرد بافت ها ، شکلها و رنگهای مشابه ، یا طرح یک موضوع چشمگیر برای یک گروه در برابر یک گروه دیگر، با محصور ساختن یک ناحیه یا مجزا ساختن قسمت مورد نظرامکان پذیر است.
با اینکه هماهنگی از اهمیت فراوان برخوردار است، اما نباید یکنواخت و کسالت بار باشد. البته تنوع زیاد در طرح ممکن است موجب آشفتگی گردد. برای کاهش یکنواختی طرح، در سطوح بزرگ یا کوچک باید بافتها، شکلها، رنگها و ارتفاعات مختلف به عنوان نقطه تمرکز بکار گرفته شوند.
