وانیل بانام علمی  Vanilla frangrans Ames گونه ای از خانواده Orchidaceae است. واژه وانیل از کلمه لاتین Vagina به معنی غلاف یا نیام گرفته شده است. اسپانیایی ها این کلمه را از لاتین اقتباس کرده و ان را به Vaina به معنی غلاف کوچک خلاصه کردند و سر انجام این واژه به وانیل تغییر یافت. 

گیاه شناسی:

وانیل گیاهی چندساله، با دوام، علفی و بالارونده است که به کمک ریشه های هوایی خود از تنه درختان و هر نوع تکیه گاه دیگری بالا می رود. ریشه های هوایی بسیار بلند، تقریبا سفید رنگ با قطری در حدود 2 میلیمتر و مجزا از یکدیگرند. شاخه های وانیل طویل، استوانه ای، ساده یا منشعب، آبدار، ترد و به رنگ سبز تیره است. برگها بزرگ و پهن، گوشتی، متناوب و دارای رگبرگ های موازی و دمبرگ های کوتاه و استوانه ای است. شکل برگها مستطیلی متمایل به بیضوی تا نیزه ای با طولی معادل 8 تا 25 سانتیمتر وپهنای 2 تا 8 سانتیمتر است. هر گل دارای سه کاسبرگ و سه گلبرگ مستطیلی متمایل به نیزه ای است.پرچمها، کلاله و خامه در اندام ستون مانندی قرار دارند که این ویژگی از صفات متمایز کننده ارکیده ها از سایر گروه های گیاهی است. میوه ها اویخته، باریک، استوانه ای و دارای کپسول سه گوشه ای موسوم به نیام هستند. هر کپسول حاوی تعداد زیادی دانه ریز و کروی است. این بخش از گیاه مصرف خوراکی دارد و از آن برای تهیه اسانس وانیل استفاده می شود.

منشا و پراکندگی:

وانیل بومی جنوب غربی مکزیک، گواتمالا و بخشهای دیگری از آمریکای مرکزی است. در زیستگاه بومی خود به صورت یک گیاه رونده در تاج پوشش جنگلهای مکزیک می روید. بدین ترتیب در پناه شاخ و برگ انبوه درختان از شر بادهای شدید و طوفان هایی که به وفور در مناطق استوایی می وزند در امان می ماند.  

دریانورد مشهوری به نام هرمان کورتس برای نخستین بار وانیل را کشف کرد و ان را با خود به اروپا برد. اما پیش از راهیابی وانیل به اروپا، آزتک ها ان را می شناختند و برای معطر ساختن نوشیدنی هایشان ازآن استفاده می کردند.آزتک ها نوشیدنی شاهانه ای موسوم به Xocolatt داشتند که ترکیبی بود ازکاکائو، وانیل و عسل. جزایر ریونیون در نزدیکی ماداگاسکار اولین جایی است که وانیل در ان کشف شد. وانیل در سال 1835 به هند نیز راه یافت و هم اکنون در بخشهایی از کرالاف کارناتکا و تامیل نادو کاشته می شود.

باغبانی

آب و هوا:

گیاه وانیل ویژه مناطق استوایی است ودرآب و هوای مرطوب، گرم و در 900 متری بالای سطح دریا به خوبی رشد می کند. دمای 0 1-30 درجه سانتیگراد و ریزش سالانه 150- 250 سانتیمتر باران برای رشد آن بسیار مفید است. وانیل در طبیعت به سایر درختان می چسبد و ازآ نها بالا می رود و به طور معمول ارتفاع آن به 5 متر می رسد. در شرایط پرورشی استفاده از قیم بسیار ضروری است. به طور معمول استفاده از درختان قهوه و صنوبر پرورشی بسیار مفید است زیرا این درختان تنه ای راست و مستقیم و شاخه های کمی دارند و از سوی دیگر پوست نازکشان برای گیاهان بالا رونده بسیار مناسب است. وانیل در خاکهای ماسه ای که به خوبی زهکشی شده باشد و نیز خاکهای آبرفتی و خاک سرخ  که دارای مواد الی فراوانی است به خوبی رشد می کند.

تکثیر:

تکثیر گیاه وانیل به طور معمول از طریق قلمه ساقه صورت می گیرد. گیاه وانیل به طور معمول سه سال پس از کاشته شدن میوه می دهد و پس از آن 40 سال متوالی میوه دادن را ادامه می دهد.

گرده افشانی:

مهمترین نکته در ارتباط با وانیل آن است که این گیاه در زیستگاه طبیعی خود توسط مرغان کوچک مگس و زنبورهایی از جنس Melipone  گرده افشانی می شوند. حال آنکه این دو موجود در هیچ جای دیگری از جهان غیر از مکزیک یافت نمی شوند. از این رو ضروری است که وانیل به طور مصنوعی تلقیح شود. گرده افشانی وانیل به طور معمول با دست انجام می شود.

استفاده غذایی و سایر موارد مصرف:

وانیل تنها ارکیده ای است که میوه های خوراکی تولید می کند. عمل آوردن وانیل و تبدیل آن به   چاشنی و اسانس کار بسیار طولانی و پیچیده ای است.از این رو وانیل از زمره گرانترین چاشنیهای جهان است. میوه این گیاه که مورد مصرف قرار می گیرد شامل وانیلین، اسیدوانیلیک، رزین، تانن، آنیس آلدئید، اسیدآنیسیک و پیپرونال است و به عنوان محرک، صفرا آور و بهبود دهنده هضم غذا استفاده می شود. میوه تازه بوی کمی دارد ولی پس از تخمیر طولانی مدت بوی بسیار مطبوعی پیدا می کند. وانیل متداولترین چاشنی در تهیه غذاهای شیرین و فراورده های غذایی تجاری است. عصاره وانیل حاوی ترکیبات معطر، عوامل شیرین کننده و نیز قوام آورنده است. از وانیل به وفور در تهیه بستنی، نوشیدنی های غیر الکلی، شکلاتها و آب نباتها، انواع شیرینی جات، تنباکو، پود ینگ، کیک، کلوچه و نیز در عطر سازی استفاده می شود. شکر وانیلی مخلوطی است از وانیل و شکر که از آن در تهیه قهوه استفاده می شود.

 تنتوروانیل نیز برای مصارف داروسازی کاربرد دارد. آزتک ها از وانیل به عنوان ماده محرک جنسی استفاده می کردند. عده ای نیز عقیده دارند که وانیل خاصیت تب بری دارد. امروزه در صنعت داروسازی از آن به عنوان اسانس استفاده می شود. مصرف بیش از حد وانیل ممکن است منجربه بروز التهاب و تحریک شود.دور نگه داشتن دانه ها از قرار گرفتن در معرض هوا طی فرآیند انبارداری بسیار ضروری است زیرا در غیر این صورت عطر و بوی دانه ها از بین می رود.   

وانیل دارای سا قه استوانه ای و برگهای دراز، سبز براق و گلهای سفید و سبز است. میوه آن ابتدا سبز و سپس زرد و بعد قهوه ا ی می شود. درون میوه تعداد ریادی دانه سیاه رنگ وجود دارد.