ریواس یكی از گیاهان دارویی- خوراكی مراتع ایران است كه در برخی از مناطق خراسان، مردم به روش خاصی آن را پرورش و بهره برداری می‌كنند.

در این بررسی به وسیله بازدیدهای مكرر از رویشگاههای مشخصی جزییات مراحل مختلف بهره برداری سنتی ریواس در سال 83-82 در منطقه كوهسرخ كاشمر بررسی گردید. در این روش با انجام عملیات خاصی از آغاز رشد مانع رسیدن نور به گیاه شده كه عملیات عمده آن عبارتست از:

1- شناسایی و علامتگذاری 2- سنگ چینی و ساخت اتاقك سنگی 3- خاك ریزی 4- قطع وجمع آوری.

مشخصات گیاه شناختی ریواس:

جنس ریواس دارای 50 گونه در سطح جهان و 3 گونه R. Ribes R persicum و R. turkestanicum (چندساله)در ایران است كه از میان آنها گونه R. Ribesدر نواحی مختلف ایران به ریواس مشهور است.

ریواس با نام انگلیسی Rhubarb گیاهی است علفی، چند ساله، با ریشه ضخیم وگوشتی و برگ آن دارای دمبرگ ضخیم و قطر بیش از 50 سانتیمتر است كه از ریشه ظاهر شده و بر روی زمین گسترده می‌شود.

گلهای آن نر وماده با رنگ سفید متمایل به سبز و به صورت مجتمع با دمگل نازك ونخی است. میوه آن فندوقه , سه پهلو با زاویه برجسته و باله مانند به طول 5 تا 10 میلیمترو به رنگ قرمز خونین می‌باشد.

 مشخصات بوم شناختی:

ریواس بومی نواحی آسیای مركزی وشمالی است ودر نواحی سردسیرجهان می‌روید. بنابراین گیاهی است سرما دوست وقسمت زیر زمینی آن درمقابل سرما وخشكی مقاوم است.

از نظر نوع خاك زیاد پر توقع نیست، ولی زمینهای مرطوب با زهكشی مناسب و قلیایی را بهتر می‌پسندد به همین دلیل بر روی دامنه‌های شمالی رشد بهتری دارد.

رشد این گیاه از اواخر بهمن واوایل اسفند با خروج برگ از محل ریشه آن آغاز وپس از خروج ساقه گلدهنده از بین برگها, در اردیبهشت ماه وارد مرحله گلدهی شده ودر خرداد بذر آن پس از رسیدگی می‌ریزد وسپس وارد مرحله ركود می‌شود. زادآوری طبیعی گیاه نیز به وسیله بذر انجام می‌شود.

تركیب شیمیایی,خواص وكاربرد:

از نظر غذایی ریواس سرشار از ویتامین C و مواد معدنی است. ریواس حاوی دو ماده مهم دارویی یعنی آنتروگلیكوزیدها و تانن‌ها است.

مهمترین خواص دارویی ریواس مفرح و مقوی معده وكبد, اشتها آور، ضد عطش، صاف كننده خون ، مسهل، ضد نفخ وبهترین داروی گیاهی ضد ترشی است. یرقان را معالجه وقوه بینایی را تقویت می‌نماید، ولی مصرف بیش ازحد آن باعث كمبود كلسیم بدن می‌شود 

بهره برداری ریواس :

قسمت مورد استفاده ریواس دمبرگ آن است كه اگر بهره برداری به طور طبیعی و بدون هیچ گونه عملیاتی انجام شود به آن قاقورو یا قاقوری گفته می‌شود كه باریك و به خاطر رسیدن آفتاب معمولاً قرمز رنگ و دارای طعم ترش و زبر ، بافت الیافی و بد خوراك است ودر ابتدا وارد بازار می‌شود.

اما ریواس پرورش یافته یا پرورده معمولاً قطور، بلند و به دلیل نرسیدن نور به آن سفید رنگ ، آبدار، شیرین ، ترد و خوشخوراك است. بنابراین با توجه به اهمیت پرورش ریواس بر روی تولید و همچنین بقاء گیاه ، در این تحقیق مراحل پرورش وبهره برداری سنتی ریواس بررسی گردید.

نتایج بدست آمده :

بهره برداری ریواس معمولاً كاری سخت و از ابتدا تا انتهای آن یكسال طول می‌كشد. جهت سهولت كار و تولید بیشتر معمولاً بهره برداری توسط گروههای 3 و4 نفره انجام می‌شود هر گروه دارای 3 تا 4 منطقه مشخص است وبا تناوب سه ساله یعنی هر سال در یك منطقه بهره برداری انجام می‌شود،كه با توجه به بررسی انجام شده مراحل پرورش و بهره برداری سنتی آن در منطقه كوهسرخ به شرح ذیل می‌باشد.

1- انتخاب رویشگاه و نشانه گذاری:در مرحله اول بهره برداران محلی با توجه به تجربیات وشناخت خود از منطقه, رویشگاههای با تراكم مناسب و ریواس خوش طعم یا شیرین را انتخاب می‌كنند. بعد در رویشگاههای انتخاب شده با قرار دادن سنگ بر روی برگ ریواسهای قوی و محصول ده, محل بوته‌ها را برای بهره برداری سال بعد علامتگذاری می‌كنند.این كار معمولاًدر اردیبهشت وخرداد انجام می‌شود.

2- خاك ریزی: در این مرحله كه زمان آن بهمن واسفند یا فروردین سال جدیداست بهره برداران با توجه به بقایای برگ بوته‌های نشانه گذاری شده قبلی با استفاده از كلنگ خاك اطراف بوته را كنده و با اطمینان از زنده بودن گیاه با قرار دادن چند ردیف سنگ در اطراف جوانه گیاه تنورچه‌ای به شعاع 30 تا40 سانتیمتر وارتفاع 40 تا 50 سانتیمترایجاد كرده و داخل آن را از ماسه یا خاك نرم موجود پر می‌كنند.

3- قطع وبهره برداری: ریواس جهت رسیدن به نور از داخل ماسه وخاك ریخته شده عبور كرده و به همین دلیل دمبرگ گیاه طویل می‌گردد. موقع بهره برداری و قطع ریواس زمانی است كه قسمتی از برگ ریواس از داخل خاك نمایان شود در این زمان بایستی هر چه سریعتر ریواس قطع گردد زیرا رشد برگ از كیفیت آن می‌كاهد. جهت قطع ریواس معمولاً سنگ چین را از یك طرف خراب كرده و از بالای گره ریشه آن را قطع می‌كنند، به طوری كه به ریشه گیاه لطمه‌ای وارد نشود. به دلیل پرورش ریواس در مناطق كوهستانی مرتفع ریواس جمع آوری شده به وسیله كیسه‌های گونی و الاغ به محل جاده منتقل واز آنجا به مراكز فروش(صبح زود) حمل می‌شود.

قطع وجمع آوری ریواس معمولاً از اردیبهشت شروع وبسته به شرایط آب وهوایی تا اواخر خرداد طول می‌كشد.

در این بررسی مشخص شد كه روش مرسوم بهره برداری از ریواس بدون آسیب برای ریواس نیست، ولی با رعایت نكات زیر عوارض منفی آن كاهش می‌یابد. بهره برداری مستمر آن می‌تواند به عنوان یكی از راههای ایجاد اشتغال و درآمد در جهت توسعه پایدار منطقه مد نظر قرار گیرد.

1-بهره برداری بایستی با دوره تناوب چند ساله صورت گیرد تا گیاهان مورد بهره برداری بتوانند دوباره تقویت شوند و به حالت معمولی خود بر گردند.

2- در هنگام قطع دمبرگ یا همان ریواس بایستی این عمل از بالای بند رویش جوانه انجام شود، به طوری كه به ریشه گیاه آسیبی وارد نگردد.

3- جهت جلوگیری از تخریب بایستی این نكات به افراد تازه وارد منتقل شود و بنابراین این امر نظارت وكنترل افراد با تجربه و كارشناسان منابع طبیعی را می‌طلبد.

پایان