تاتوره                                           stramonium

نامهای دیگر:تاتوله،جوز_ماثل،نبات اهریمنی،علف شیطان نامیده می شود.

نام علمی:                                  Datura stramonium L .solanaceae                                     

گیاهی است یک ساله باارتفاع 30-120سانتی متر. ساقه ای ستبر و گرد با انشعاب دو بخشی دارد.برگ ها دارای دمبرگ، تخم مرغی یا مثلثی شکل با حاشیه ها دندانه دار یا کنگره ای و گاهی بزرگتر از20سانتی متراست.گلها در هر محور منفردند و جامی بزرگ، سفید رنگ و قیفی شکل دارند. میوۀ یک کپسول خاردار (و بندرت غیر مسلح) است که با چهار شکاف بازمی شود و حاوی دانه های سیاه رنگ بسیاری است. تمام قسمت های گیاه یک بوی نامطبوع و تهوع آور دارد.

زمان گل دادن بین خرداد تا شهریوراست.

بخش مورد استفاده: برگ و دانه خشک شده.

 در گذشته از این گیاه در طب انسانی و دامپزشکی بکار می رفته.

 این گیاه بومی خاورنزدیک است اما به حالت وحشی درسراسر مناطق بایر و مزارع اروپا می روید، ولی فقط چند سال در همان محل دیده می شود. به انگلستان وارد شده است و کم و بیش بومی شده است ولی فراوان نیست. برای مصارف پزشکی دانۀ آن را در فروردین ماه در زمین هایی که خوب کود داده شده است در ردیف هایی به فاصلۀ 50 سانتی متر از همدیگر می کارند.

برگها را هنگامی که گیاه گلدار است و نیز در مواقع بعد جمع آوری می کنند. دانه ها را هنگامی که کپسول باز می شود و سیاه شده اند جمع آوری می کنند. دانه های نارس قهوه ای رنگ هستند و نباید آنها را مصرف کرد. بازده 25-150کیلوگرم برگ و 3 -8 کیلوگرم دانه در هر صد متر مربع است. گل های آن شبیه به شیپور و تک تک است. دوام هر گل بیش از یک یا دو روز نیست.

تاتوره دراطراف تهران، کرج، آذربایجان، بلوچستان، گیلان و خراسان می روید.

 مصرف: تاتوره به علت دارا بودن خاصیت سمی باید تحت نظارت پزشک مصرف  شود. برای تسکین آسم از تنطور آن و نیز از سیگارهای ضد آسم که حاوی تاتوره است استفاده می شود.

اگر تمام قسمت های نباتی تاتوره را تجزیه نماییم مشاهده خواهد شد که هر قسمتی به تنهایی حاوی کم و بیش مادۀ موثر می باشد که ازچندین آلکالویید و موادمعدنی تشکیل یافته است. براند درسال 1828 و در سال 1832مجموع این آلکالوییدها را داتورین نام گذاردند و این همان ماده ای است که تاتوره خاصیت سمی و کشندگی خود را ازآن دارد.

درعصارۀ الکلی تاتوره مادۀ خنثی قابل تبلوری را پیدا نمود که همان استرامویین یا داتورین است که جسمی است سفید بلوری، بدبو، تلخ مزه.

داتورین ازسه آلکالویید آتروپین، هیوسیامین و اسکوپولامین یا هیوسین تشکیل یافته است. این آلکالوییدها درنبات به حالت ترکیب با اسیدمالیک، اسیداتروپیک و اسید داتوریک وجود دارد که در بین آنها مقدار آلکالویید هیوسیامین از سایرین بیشتر است.

 اثرات فیزیولوژیک تاتوره:

عمل فیزیولوژیک تاتوره مانند تمام بادنجان سمی و شاید با فعالیت بیشتری است. تاتوره به واسطۀ دارا بودن آلکالویید هایی مثل آتروپین، هیوسیامین و اسکوپولامین در روی چشم، سلسله اعصاب، قلب، جریان خون و ترشحات بدن دارای تاثیرات عمقی می باشد.

تاتوره در اندازه های کم، ایجاد خشکی گلو، دشواری بلع، فراخی مردمک چشم، تندی گردش خون، افزایش حرارت وکاهش حس درد می نماید.مقدار زیاد آن که مسموم کننده است موجب خشکی کامل دهان و گلو، فراخی مردمک چشم، تندشدن جریان خون و جریان تنفس و بالا رفتن حرارت غریزی و پایین آمدن فشارخون، حسا سیت و آرامش دردها می شود، عطش زیاد و گاهی شکم روش و درد و سرگیجه بوجود می آورد و چنانچه مقدار سم زیاد باشد مرگ در یک حالت بهت و خیرگی به صورت خفقان ظاهر می شود.

 مسمومیت:   

تاتوره با مقادیر کم دارای اثرات نیکویی است ولی با مقدار زیاد زهریست خطرناک و سمی است کشنده، بطور معمول جورهای مختلف تاتوره مورد علاقۀ حیوانات نبست ولی بعضی اوقات ممکن است حیوانی بعلت خوردن اتفاقی برگ و یا دانۀ این نبات مسموم گردد. معمولا نشخوار کنندگان و جوندگان مقاومتشان در مقابل این سم زیادتر از گوشتخواران است.

غالبا مسمومیت از این گیاه در حیوانات اهلی، پرندگان انسان مشاهده می گردد.

 نشانه های مسمومیت:

علایم اصلی مسمومیت از این گیاه عصبی است.پ س از یک ربع تا نیم ساعت از واردشدن سم دربدن تشنگی زیاد، قطع ترشح بزاق، خشکی دهان و گلو و دشواری بلع ظاهر می شود.

چشم ها برجسته و مردمک چشم بیش از اندازه فراخ گشته در مقابل نور حساسیت نشان نمی دهد. ازدیاد ادرار و فلج عصب واگ از جمله علایم اصلی این مسمومیت است.

منابع: گیاهان سمی و تاثیرمسمومیت آنها در حیوانات دکتر هوشنگ ساعدی

گیاهان دارویی ترجمه دکترمحمد رضا توکلی صابری و دکتر محمدرضا صداقت

نویسنده: نیوشا حاتمی فر