زرشک

پیشینه تاریخی زرشک در ایران

زرشک ، گیاهی بومی ایران است و نوع بی دانه آن برای نواحی جنوب خراسان بخصوص قاین و بیرجند ، شهرتی ایجاد کرده است . شناخت پیشینه تاریخی زرشک از جنبه های مختلف تحقیقاتی و اقتصادی اهمیت دارد ، لذا در این بخش به سابقه تاریخی این محصول در بازار ایران و همچنین سابقه کشت و پرورش این درختچه ارزشمند در جنوب خراسان اشاره کوتاهی خواهیم داشت .

اهمیت اجتماعی – اقتصادی زرشک

در کشور های در حال توسعه ، نقش و اهمیت کشاورزی در فرایند توسعه اقتصادی از ابعاد گوناگون حائز اهمیت است ، به ویژه آن که امکانات بالقوه موجود در این بخش موجب شده که بخش کشاورزی بتواند از طرق مختلف نقش اساسی و محوری خود را در توسعه  اجتماعی – اقتصادی  ایفا کند . از آن جمله می توان به نقش های عمده ای نظیر تامین ارز از طریق صدور محصولات کشاورزی ، گسترش صنایع فراورده های کشاورزی ، گسترش صنایع فراورده های کشاورزی ، ایجاد شتغال و جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهر ها اشاره کرد .

در مجموع با توجه به شرایط خاص منطقه جنوب خراسان خراسان مثل کمبود بارندگی و کم آبی عمومی ، گرما و کاهش رطوبت نسبی هوا در تابستان ، شوری آب و شور یا قلیایی بودن خاکها که مانع گسترش کشت و کار بسیار از گیاهان متداول به صورت تجاری شده است ، زرشک بی دانه بعنوان یک محصول مهم اقتصادی ، جایگاه ویژه ای را در میان محصولات کشاورزی به خود اختصاص داده و سهم بزرگی را در اقتصاد کشاورزی این مناطق دارا می باشد ، بطوری که در آمد هزاران خانوار روستایی در جنوب خراسان به تولید زرشک وابسته است . بررسی ساختار اجتماعی – اقتصادی تولید کنندگان زرشک بی دانه در جنوب خراسان ، اهمیت این محصول را به دلیل نقش آن در تحولات اجتماعی – اقتصادی این منطقه بیشتر مشخص می سازد .

مصارف غذایی زرشک

میوه زرشک با دارا بودن رنگ مناسب و طعم دلپذیر می تواند علاوه بر استفاده به صورت میوه خشک در تهیه فراورده های غذایی زیر مورد استفاده قرار گیرد :

1-   ژله – از میوه های زرشک ، ژله ای تهیه میشود که دارای رنگ جالب و طعم مشخص می باشد .

2-   شربت – شربت زرشک از نوشیدنی های گوارا و متداول در ایران است .

3-   مربا ، آب نبات ، سس ، مارمالاد ، نکتار ، لواشک و ...

میوه زرشک از نظر ترکیبات رنگی طبیعی غنی است ، چنان که از صد گرم میوه خشک یکی از گونه های آن 16 گرم پودر خوراکی تهیه می شود که می تواند در فراورده های دارویی و غذایی جایگزین رنگهای زیان آور مصنوعی گردد . رنگهای طبیعی خوراکی در صنایع غذایی (نوشابه سازی ، شیرینی سازی ) و دارویی کاربرد دارند . از ریشه های این گیاه نیز در روستاهای هند یک نوع نوشیدنی الکلی تهیه می شود .

مصارف دارویی پزشکی

الف – برگ و میوه زرشک

میوه زرشک طبیعتی سرد و خشک دارد و در طب سنتی مقویکبد و قلب ، صفرا بر ، مسکن حرارت معده و بند آورنده سیلان خون بواسیر است ، همچنین از خونریزی مزمن جلوگیری می کند . در مورد اشخاص سرد مزاج اگر آن را مخلوط با داروهای گرم مانند سنبل الطیب بخورند برای تقویت و رفع انسداد کبد بسیار نافع است از برگ زرشک به تنهایی یا مخلوط با داروهای مناسب برای زخم روده ها و نیز رفع اسهالهای ناشی از ضعف امعاء و احشای داخل شکم استفاده می شود . در مغولستان زرشک را برای خارج کردن رطوبت و بند آوردن خونریزی و برای بیماریهای با ترشحات مخاطی به کار می برند .

همچنین برای میوه زرشک خاصیت منقبض کننده عروق قائل عهم بوده و بربرین (ترکیب دارویی موجود در زرشک ) را بعنوان مقوی معده و ضد اسفراغهای دوره بارداری توصیه کرده اند . جویدن برگ زرشک هم باعث سفتی لثه ها می شود . برگ زرشک بعنوان قابض و در درمان عوارض ناشی از فقدان ویتامین c نیز بکار می رود . برای درمان اسهال مزمن پانزده تا سی گرم برگ خشک درختچه زرشک را در نیم لیتر آب سرد ریخته ، می جوشانند . سپس آن را صاف کرده با عسل شیرین می کنند و هر روز بین غذاهای اصلی سه بار و هر بار یک فنجان از آن را می نوشند . همچنین برگ زرشک در دیسانتری مزمن ، آب آوردن انساج و در اسکوربوت استفاده می شده است .

ب- پوست ساقه و ریشه زرشک

دم کرده آن  مقوی کبد های سرد می باشد پوست ریشه و ساقه زرشک را پیشتر در پزشکی مخصوصاً از زمان جالینوس ، دیوسکورید ، پلینی دانشمندان یونان و روم  باستان به عنوان مقوی و اشتها آور مصرف می کردند همچنین به عنوان صفرابر و مسهل نیز مورد استفاده است .

زمان برداشت قسمتهای مورد استفاده گیاه بسیار اهمیت دارد زیرا اندام موردنظر بایستی حاوی بالاترین میزان مواد موثره باشد . معمولاً پوست ساقه ها را در بهار ، پوست ریشه ها را در پاییز ، و میوه ها را هنگام رسیدن کامل لینی در شهریور و مهر جمع آوری می کنند

جوشانده پوست خشک ریشه گیاه زرشک همراه با عسل برای رفع سنگ کلیه و مثانه سودمند است . برای معالجه کسانی که با تریاک مسموم شده اند معمولاً از جوشانده ریشه درختچه زرشک استفاده می شود . به دلیل خواص شبه مرفین آن و برای ترک اعتیاد نیز کاربرد دارد .

همچنین برای دفع سنگ کلیه و معالجه یرقان و سنگ کیسه صفرا مفید می باشد . برای تهیه جوشانده پوست ریشه زرشک ، 20-25 گرم پوست خشک ریشه را پانزده دقیقه در یک لیتر آب خیس کرده و بعد ظرف محتوی آن را روی شعله می گذارند تا بجوشد . سپس آن را صاف کرده ، با عسل شیرین می کنند و هر روز سه فنجان از آن را می نوشند.

زرشکهای زینتی و کاربرد آن در فضای سبز

گونه های زرشک زینتی را در سه گروه می توان دسته بندی کرد : خزان دار ، همیشه سبز و نیمه همیشه سبز . درختچه های زیبا ی همیشه سبز یا خزان دار زرشک ، بخاطر دارا بودن ویژگیهای مناسبی مثل گلهای خوشه ای زرد تا نارنجی ، میوه های قرمز تا آبی – بنفش ، تغییر رنگ زیبای شاخ و برگ در پاییز و ارتفاع مختلف از 30 سانتی متر تا حدود 5/2 متر ، در طراحی فضای سبز در باغهای صخره ای تا حاشیه پارک ها به صورت منفرد یا در دسته های کوچک کاربرد دارند . ارقام زینتی زرشک از نظر شکل و رنگ برگها و میوه هایشان دارای تنوع بسیار زیادی هستند . بیشتر زرشک های خزان دار منشاء آسیایی دارند ، کاملاً مقاوم بوده و در آفتاب یا کمی سایه و تقریباً  در هر خاکی که زهکشی خوبی داشته باشد به آسانی رشد می کنند . این گونه ها معمولاً برگهای تخم مرغی و حبه های قرمز رنگ دارند . زرشکهای همیشه سبز دارای برگ های چرمی ، اغلب کاردی شکل و دندانه دار با میوه های آبی ، سیاه و ارغوانی می باشند ، آنها عمدتاً منشاء آسیایی داشته و تعداد کمی نیز از آمریکاست . زرشک ژاپنی اغلب به عنوان پرچین یا یک درختچه زینتی کاشته می شود و چندین رقم با شاخ و برگ ارغوانی یا زرد پا کوتاه آن در طراحی فضای سبز کاربرد دارد .

سایر مصارف و کاربرد های زرشک

از زرشک علاوه بر مصارف گفته شده ، جهت رنگ کردن الیاف پشم ،ابریشم و پنبه استفاده می شود . دلایل متعددی برای استفاده از رنگهای گیاهی و معدنی برای رنگ کردن (به خصوص پشم ) وجود دارد که عمدتاً پایداری این رنگ ها و حفظ محیط زیست در نتیجه کاربرد آنهاست . زرشک الیاف را معمولاً به رنگ زرد در می آورد و مخلوط آن با زاج ، رنگ زرد خالص می دهد . از ریشه زرشک جهت رنگ کردن چرم هم استفاده می کنند ، عصاره میوه زرشک با زاج زرد ، رنگ قرمز ارغوانی می دهد و برای رنگ کردن پشم در صنایع قالیبافی مورد استفاده قرار می گیرد . از پوست تنه درختچه زرشک هم برای رنگ زرد در قالیبافی استفاده می شود . بومیان شمال غرب اقیانوس آرام از ریشه نوعی زرشک برای رنگ کردن سبدها استفاده می کرده اند . در هندوستان از قسمتهای مختلف گونه علاوه بر مصارف دارویی ، به عنوان یک منبع رنگ و تانن برای رنگ کردن لباس و تانن زدن به چرم استفاده می شود . از ریشه دو گونه زرشک از هیمالیا نیز جهت تهیه رنگ زرد برای پارچه و پشم استفاده می کنند .

گیاه شناسی زرشک

تیره زرشک به صورت گیاهان علفی ، چند ساله با برگ های همیشه سبز یا زود افت ، اغلب خاردار و گاهی به صورت درختچه یا حتی درختهای کوچک دیده می شوند . معمولاً انواع مختلفی از بنزیل ایزوکینولین در این تیره موجود بوده و بافتهای آن به علت داشتن بربرین زرد رنگ است . عناصر چوبی دارای صفحات ساده و سوراخداری هستند و گاهی اوقات این بخشها ی سوراخ دار به صورت آوند های نردبانی در یک صفحه مشخص بوده و تعداد محدودی تیغه های افقی بین آنهاست . عناصر تراکئید بدون مجرا همراه با منافذ ساده می باشد . اشعه های مغزی پهن دارای سلولهای مشابه یا به طور نسبی مشابه می باشند .

برگها تناوب ، ساده یا مرکب 0برگ های زرشک ساده و دارای مفصلی در قاعده پهنک است ) و به ندرت قاعده ای است . گاهی اوقات برگها به خار کاهش یافته است . دمبرگ دارای 3 ، تا تعداد زیادی دستجات آوندی است که تشکیل یک قوس و یا دو حلقه را می دهند ، استیپول وجود نداشته و یا تحلیل رفته است . گلها منظم ، کامل ، منفرد ، یا مجتمع به صورت خوشه ، سنبله ، و یا شکلهایی از پانیکول یا گرزن است . دمگلها اغلب به طرف قاعده تا شده است . نوع گلها پایینی بوده و گرده افشانی در آنها توسط حشرات انجام می شود . قطعات گل معمولاً دوتایی یا سه تایی بوده و در دو ردیف قرار دارند . هر گل دارای 4تا 6 کاسبرگ براکته مانند در دو ردیف دو تایی یا سه تایی و 4 تا 6 گلبرگ داخلی که در دو ردیف بوده و معمولاً فاقد نوش جای هستند ، می باشد . گلبرگهای داخلی بیشتر پرچمهای تحلیل رفته گلبرگ مانند هستند که تولید نوش می کنند . تعداد پرچمها 4 عدد یا بیشتر است ولی اغلب 6 عدد می باشد و معمولاً مقابل گلبرگهای دارای نوش هستند . کیسه های گرده بسا ک معمولاً 4 عدد است .

مادگی یک برچه ای است ولی گاهی 2 تا 3 برچه ای بنظر می رسد . تخمدان از نوع بالایی است و تخمک از نوع واژگون یا نیمه واژگون است و تعداد زیادی از آنها ممکن است در حاشیه تخمدان روی جفت ضخیمی قرار گیرند . خامه برجسته بوده و دارای 3 لوب می باشد . تکامل آندوسپرم هسته ای بوده و میوه بیشتر سته حبه ای است . دانه ها آریل دار بوده و در حاشیه قرار گرفته باشد . آندوسپرم فراوان و گوشتدار تا شاخی بوده و حاوی ذخیره ای از پروتئین ، چربی و گاهی هم سلولز است .

جنس زرشک پراکنش عالمگیر دارد که از جنبه های مختلف حائز اهمیت است . بدون شک زرشک بزرگترین جنس این تیره بوده و حتی اگر 100 گونه ماهونیا به حساب نیاید دارای حدود 500 گونه می باشد . بقیه گونه ها علفی بوده و بعید به نظر می رسد از 50 گونه بیشتر باشند .

زرشک زالزالکی ، زرشک زر افشانی ، زرشک خراسانی  ، زرشک راست خوشه ، زرشک ژاپنی

زرشک و ارتباط آن با محیط طبیعی

انواع زرشک دانه دار به عنوان درختچه ای میوه دهنده و خودرو در اکثر مناطق کوهستانی کشورمان به چشم می خورد و از آنجایی که از اجزا طبیعی اکوسیستم مناطق کوهستانی است حتی در شرایط سخت و نامساعد نیز میوه فراوانی تولید می کنند .

نیاز آبی

نیاز خالص آبیاری آن حدود 9900 متر مکعب در هکتار است که بسته به روش های آبیاری به کار گرفته شده نیز ناخالص آبیاری ، بیشتر از این مقدار می باشد .

نیاز کودی

زرشک بی دانه طالب خاک های نسبتاً سبک لومی – شنی با زهکش خوب در مناطق کوهپایه ای است و در خاک های گچی  و آهکی نیز بخوبی رشد می کند ، همچنین EC  PH و بالا را نیز تحمل کرده نیازی به خاک های غنی ندارد .

تحقیقات نشان داد که فسفر به کار رفته در طول تابستان باعث رشد گیاه در همان سال نگردیده ، بلکه در بهار سال بعد اثرات خود را نشان داده و بیشتر فسفر موجود در رشد جدید ناشی از فسفر ذخیره شده در ریشه ها بوده است . فرایند انتقال فسفر به این صورت است که فسفر ابتدا بیشتر در ریشه ها ذخیره می شود ، سپس بهع داخل مناطق رشد جدید حرکت می کند و فسفر جذب شده جدید ، جایگزین فسفر منتقل شده از ریشه ها می شود .

عملیات کاشت زرشک

روشهای تکثیر

زرشک بی دانه به روش غیر جنسی و معمولاً به وسیله پا جوش یا به اصطلاح محلی « بر جوش » تکثیر می شود . تکثیر توسط پا جوش ، متداول ترین روش ازدیاد این درختچه در جنوب خراسان است. معمولاً از پاجوشهای 2 تا 3 ساله که دارای مقدار کافی ریشه و در حدود70 – 60 سانتی متر طول داشته باشند استفاده می شود ، البته گاهی تنه های بزرگ درختچه های پیر و قدیمی نیز به عنوان نهال جدید مورد استفاده قرار می گیرد که این عمل صحیح نبوده و غیر یکنواختی در رشد و اندازه ی درختچه ها را ، در باغ جدید الاحداث سبب می گردد .

بهترین زمان جدا سازی و کاشت پاجوشها اواخر آبان و اوایل اذر ماه می باشد . تهیه و کاشت پاجوشها در اسفند ماه نیز امکان پذیر است ولی احتمال موفقیت پاجوشها ( نهالها ) در پاییز بیشتر است . ریشه ی پاجوشها زرشک بایستی کاملاً سالم بوده و در معرض وزش باد قرار نگیرد و بلافاصله کاشته شوند در غیر این صورت خطای کاشت افزایش می یابد . در صورت انتقال پا جوشها به مسافت های دور لازم است ریشه ها به وسیله مقداری خاک مرطوب پوشانیده شده و درون پارچه مرطوب و کیسه های نایلونی قرار گیرند .

پاجوشها از درختچه های شش ساله و مسن تر تهیه می شوند و فروش آنها می تواند علاوه بر فروش میوه در آمد خوبی را نصیب زرشک کاران نماید . تولید پاجوش درختچه زرشک در زمینهای شنی بیشتر است و در صورتی که پاییز هر سال ، اطراف تنه های درختچه را خاک بدهند . پاجوش بیشتری تولید می گردد .

معمولاً سه نوع پاجوش در اطراف درختچه زرشک بی دانه دیده می شود :

1)پاجوش یک ساله با قطر کمتر از نیم سانتی متر و زرد رنگ

2) پاجوش دو ساله با قطر حدود یک سانتی متر به رنگ قهوه ای مایل به قرمز

3) پاجوش سه ساله و بیشتر که قهوه ای رنگ و شیار دار است .

پیوند زدن در زرشک بی دانه معمول نیست ، اما در روستای خُنگ از توابع بیرجند چهار درختچه پیوند شده شناسایی و مشاهده گردید . بدین ترتیب که اولین بار حدود 18 – 17 سال قبل در اسفند ماه ابتدا تنه های اضافی درختچه های دانه دار 5 -4 ساله زرشک حذف و با استفاده از پیوندکهای 6 -5 سانتی متر زرشک بی دانه به قطر یک مداد که از قسمتهای پایینی شاخه های رشد یافته در سال تهیه شده بودند ، عمل پیوند انجام گرفته است . بر اساس شواهد به نظر می رسید پیوند از برشی ( ترصیعی ) و یا از نوع پیوند پوست ( تاجی ) باشد . محل پیوند متورم و رنگ پایه روشن تر از پیوندک بود . در سالهای اخیر نیز چند مورد پیوند زرشک در این روستا با موفقیت انجام شده است .

انواع دیگر زرشک به وسیله بذر ، خوابانیدن ، پیوند و قلمه زدن تکثیر می شوند .

عملیات داشت زرشک

زرشک بی دانه رشد و رویشی خود را از اوایل فروردین ماه با باز شدن جوانه های برگ روی ساخه های جوانه نما آغاز می نماید . غنچه های زرد رنگ توپی شکل آن از وسط برگهای تازه روییده ، بتدریج رشد نموده و در اردیبهشت ماه باز می شوند و دوره گل دهی آن حدود 20 روز طول می کشد . درختچه زرشک هر سال بویژه در سال کم محصول ، ساقه های جوان بسیار زیادی تولید می کند . رشد سریع ساقه های تازه روییده از فروردین ماه شروع و تا اواخر خرداد یا اوایل تیر ماه ادامه می یابد . معمولاً همزمان با شدت گرما ، رشد شاخه های جدید متوقف می شود .

میوه ی زرشک از اواخر مرداد و اوایل شهریور ماه شروع به تغییر رنگ می کند و ار رنگ سبز ، ابتدا به رنگ زرد کرمی در آمده و بتدریج از نوک میوه ( محل خامه ) صورتی رنگ می شود و سپس معمولاً تا اواسط شهریور ماه به رنگ قرمز گرایش پیدا می کند . میوه زرشک بی دانه توخالی و غیر آبدار با دیواره ای نسبتاً ضخیم و گوشتی است که بتدریج تا هنگام رسیدن ، این دیواره ی نازک گردیده و مایعی غلیظ درون میوه تجمع پیدا می کند .

هرس:

به طور کلی هرس در یک درختچه زرشک بی دانه معمولاً حذف تنه های مسن و پیر ، شاخه های آفت زده و خشک ، و در هم رفته و بدشکل و شاخه هایی که روی زمین گسترده شده اند و حذفاجوشهای طوقه ای و زیر طوقه ای اضافی – به استثنای پاجوشهایی که جهت جایگزینی تنه های پیر در نظر گرفته شده اند – را شامل می شود به طور کلی از هرس متناسب درختچه زرشک نتایج زیر حاصل می گردد :

1)باز و کم ترکم شدن قسمت میانی درختچه جهت تابش نور و نفوذ جریان هوا و در نتیجه کیفیت بهتر میوه .

2) تقویت درختچه به دلیل حذف مستمر پاجوش های اضافی و نرکهای قوی کم بازده قسمت پر تراکم میانی .

3) ایجاد شکل درختچه در جهت سهولت برداشت و در نتیجه کاهش ضایعات محصول .

4) کاهش شدت تناوب باردهی یا به عبارت دیگر غلبه نسبی بر سال آوری.

5) کاهش آلودگی به آفت زنبور سر شاخه خوار زرشک به علت حذف پاجوشها و شاخه های اضافی نورسته ی جدید .

آفات زرشک بی دانه

طی دو دهه اخیر ، با توجه به توسعه به سطح زیر کشت زرشک بی دانه در منطقه جنوب خراسان به نظر می رسد که به تدریج آفات آن هم در حال گسترش می باشد . در این قسمت خلاصه ای از مشخصات و بیولوژیکی آفات این محصول ارائه می گردد .

1-زنبور سر شاخه خوار

لارو بهد از کامل شدن در داخل شاخه تبدیل به شفیره شده و سپس حشره کامل ( زنبور ) پس از خروج از شفیره ، شاخه را سوراخ نموده و خارج می شود .

شاخه های مورد حمله نسبتاً ضعیف شده و میوه های تشکیل شده بر روی  آنها در سال بعد دارای حبه های ضعیف و کم رنگ ( صورتی رنگ پریده ) بوده ، از کیفیت پایین تری برخوردارند .

2-شته زرشک

آن را می توان با یکی از سموم فسفره سمپاشی کرد

3-پروانه برگخوار

لاروها به رنگ سبز می باشند که پس از ظهور روی برگها متموکز شده و از آنها تغذیه می کنند . خسارت این آفت نسبتاً ضعیف گزارش شده ، اما در برخی سالها خسارت زیادی ایجاد می نماید . به عنوان مثال در سال 1379 در روستاهای گازار و مهمویی خسارت شدید بر گخوارها همراه با خشکسالی مشاهده گردید .

4-کنه دو نقطه ای

این کنه گاهی در باغات روی برگهای زرشک به طور خفیف فعالیت می کند و تا 12 نسل در سال دارد . در بعضی شرایط ممکن است جمعیت آن بالا رفته و با مکیدن شیره گیاهی موجب ضعف درختچه گردد . زمستانگذرانی آن به صورت ماده کامل است و در اسدیه بیرجند مشاهده گردیده است .

5-گوشخیزک

این آفت چند سالی است که در ابتدای سال همزمان با شروع رشد رویشی درختچه های زرشک در منطقه در میان بیرجند حالت طغیان پیدا می کند . حشرات کامل به طول 10 تا 18 میل متر به رنگ قهوه ای تیره هستند . این افت به صورت حشرات نا بالغ بوده و در سال یک نسل تولید می کند . گوشخیزکها در اوایل بهار شبانه از مخفیگاههای خود خارج شده و از جوانه ها و برگهای لطیف و غنچه های گل زرشک تغذیه می کنند . موثرترین روش کنترل آنها استفاده از سم سوین به صورت پودر پاشی در پای طوقه درختچه می باشد . عملیاتی از قبیل حذف پاجوشها و تنه های اضافی ، جمع آوری و انهدام کُلش اطراف درختچه و. مسدود کردن و انهدام و استراحتگاههای آفت ( شکافهای دیوار و پر چین ) نیز در کاهش خسارت آفت موثر است .

6-سایر آفات

شپشک بنفش زیتون نیز در باغهای متروکه مشاهده گردیده است ؛ همچنین آثار خسارت کرم سفید ریشه و موش ورامین کم و بیش در برخی باغها دیده می شود .

بیماری های زرشک بی دانه

1-عدم تغییر کامل رنگ میوه

2-چروکیدن و خشک شدن میوه

3-جارویی شدن

4-کتابی شدن شاخه

5-لکه لکه شدن پشت برگها

6- خشکی و زوال درختچه

برداشت زرشک

در مجموع زمان برداشت زرشک ، نیمه ی اول پاییز است ولی بسته به شرایط آب و هوایی منطقه ، عمل برداشت این محصول معمولاً از پانزدهم مهر ماه تا پانزدهم آبان ماه انجام می شود ، هر چند در مناطق کوهستانی با آب و هوای سرد تر ، میوه های زرشک زودتر در می آیند و در مناطق کم ارتفاع و دشتهای گرمتر ، تغییر رنگ میوه زرشک دیرتر صورت می پذیرد ولی کیفیت محصول مناطق کوهستانی بهتر است .

گرده افشانی در زرشک

در شرایط طبیعی گرده افشانی در زرشک غالباً به حالت خودگشنی و با مشارکت حشرات انجام می گیرد .

منابع:

1-ترمه ، ف . وف . متین . 1361 . زرشکهای ایران ، نشریه شماره 16 بخش گیاهشناسی مؤسسه بررسی آفات و بیماریهای گیاهی .

2-جزایری ، غ . 1375 . درمان گیاهی ، انتشارات همگام .

3-خورشید زاده ، ف . 1367 . ترکیبات رنگی گیاه زرشک ، پایان نامه ی دکتری ، دانشکده دارو سازی دانشگاه تهران .

4-زرگری ، ع . 1360 . گیاهان دارویی ( جلد اول ) ، انتشارات دانشگاه تهران .

5-صمصام شریعت ، ه . و . ف  معطر . 1365 . گیاهان و داروهای طبیعی ( مفردات پزشکی  جلد 2 ) ، انتشارات مشعل اصفهان .

6-صمصام شریعت ،  ه . و . ف  معطر . 1371 . گیاهان و دارویی سمی ( علائم مسمومیت و درمان ) .

7- کافی ، م . والف . بالندری . 1381.فناوری تولید و فرآوری زرشک ، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد .

8-مؤذن فردوسی ، ب . 1372 . زرشک ، انتشارات سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی .

9-میر حیدر ، ح . 1372 . معارف گیاهی : کاربرد گیاهان در پیشگیری درمان بیماریها ( جلد 2 ) ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی .

10-نراقی ، م . 1360 . گنجینه طب و داروهای سنتی ، انتشارات گوتمبرگ .