عارضه خشکیدگی خوشه خرما و عوامل مو’ثر برآن (از دیدگاه آب ,خاک و تغذیه گیاه)

منطقه جیرفت ، کهنوج و بم با دارا بودن 3/4 میلیون اصله نخل یکی از مناطق خرما خیز کشور محسوب می گردد. رقم غالب خرما در مناطق یاد شده رقم مضافتی می باشد خشکیدگی خوشه خرما یا پژمردگی عارضه ای است که برای اولین بار در سال 1368 از کهنوج و رودبار گزارش شد.  این عارضه زمانی حادث می گردد که گیاه درگیر یک تنش شدید و ناگهانی محیطی ناشی از بالا رفتن درجه حرارت همراه با وزش بادهای گرم و نیز استرس های کم آبی می گردد. گیاه در مقابل این تنش مقاومت ندارد و حساسترین قسمت آن که در درختان خرما در چنین شرایطی میوه است آسیب می بینند. میوه در مرحله خارک به حداکثر رشد حجمی خود رسیده و دارای حداکثر میزان رطوبت است که در اثر درجه حرارت بالا و عوامل تشدید کننده اثر آن، آب میوه خارج شده و باعث چروکیدگی میوه می گردد.

نتایج بررسیهای علمی و مشاهدات در مورد عارضه خشکیدگی خوشه خرما: 

 از مشاهدات و بررسیهای  علمی در مورد عارضه خشکیدگی خوشه خرما که در مناطق مختلف جیرفت ،کهنوج و بم و حتی کشور و در نخلستانهای مختلف صورت گرفت می توان نتایج زیر را بیان کرد:

1-     وزش بادهای  گرم در تیرماه عارضه را تشدید می نماید

2-     نخلهای بلندتر کمتر دچار عارضه می گردند

3-     در ارتفاعات عارضه کمتر است (درجه حرارت کمتر است)

4-     در خاکهای شور عارضه شدیدتر است

5-     باغاتی که فاقد پوشش گیاهی هستند بیشتر عارضه خشکیدگی را دارند

6-     در خاکهای سبک و بخصوص خاکهای سبکس که در طح خود دارای لایه سنگ فرشی (سنگلاخی ) هستند عارضه خیلی شدید است.

7-     عارضه چروکیدگی یا خشکیدگی خوشه خرما تقریبا در تمام نقاط خرماخیز کشور شایع شده است که این دامنه وسیع عارضه ،بیشتر بعلت افزایش گرمای کره زمین بخصوص مناطق گرمسیری کشور است تا مسائل تغذیه یا بیماری

8-     عارضه چیزی است که بر اثر کاهش یا قطع آب به میوه  های خرما و از دست رفتن آب میوه های خرما در اثر تبخیر شدید بوجود می آید.

بحث و نتیجه گیری:

 افزایش دمای کره زمین در سالهای اخیر، در مناطق خشک جهان و بخصوص مناطق گرمسیری کشور عزیزمان را همراه داشته است . آمار هواشناسی نشان می دهد متوسط دمای در سالهای اخیر حدود 3-4 درجه افزایش پیدا کرده که نشان می دهد ما دارای پیکهای ماکزیمم دما باید باشیم یعنی ما در تیرماه و مردادماه باعث افزایش تبخیر و تعرق گیاهان می شود و حتی گاهی باعث خشک و سوخته شدن گیاهان یکساله می شود. علت این کاهش تبخیر و تعرق زیاد از اندام درخت است که آن هم گرمای زیاد می باشد. حال در یک درخت اندام های نرم گوشتی زودتر عکس العمل نشان می دهد که در درختان خرما،محصول خرما که در مراحل گوشتی است زود چروکیده می شود.

چرا عارضه خشکیدگی خوشه خرما در درختان کوتاه خیلی بیشتر از درختان مرتفع می باشد؟

با توجه به اینکه علت اصلی عارضه گرماست و همچنین می دانیم اشعه نور خورشید پس از برخورد به زمین تولید گرما می کند . بنابراین شدت گرما در نزدیکی منبع تولید کننده آن خیلی بیشتر از نقاط بالاتر از سطح زمین است. یعنی انرژی گرمایی در سطح زمین به طرف بالا منعکس می شود و باعث گرم شدن هوا می گردد. حال خوشه هایی که در نزدیک سطح زمین هستند با گرمای شدیدتری در تماس هستند تا خوشه های بالاتر ،بنابراین درختان کوچک که دارای خوشه های نزدیک به زمین هستند زودتر تحت تاثیر عارض قرار می گیرند. عامل دیگر جریان باد است. سرعت وزش بادها معمولا در سطح زمین کمتر از سطوح بالاتر می باشد بنابراین گرمای شدید سطح زمین کندتر بوسیله وزش باد جابجا می گردد،نکته دیگر مربوط به طوفانهای همراه با گردو خاک می باشد.که این نوع بادها ذرات بدلیل سنگین بودن همیشه در لایه های پایینی جریان باد قرار دارند یعنی مجاور با سطح زمین حرکت می نمایند. از آنجایی که می دانیم وجود این ذرات هم باعث افزایش شدت گرما و کاهش رطوبت هوا می شود بنابراین این دو پدیده در سطح زودتر بوجود می آیند تا در سطوح بالاتر از سطح زمین .به همین خاطر هم عارضه زودتر در درختان کوتاهتر بوجود می آید. در زمینهای سخت که انعکاس اشعه گرما از زمین بطرف شاخه ها و خوشه های نخل بیشتر است.

توصیه :

از آنجائیکه انسان از مهار کردن فاکتور های اقلیمی از جمله دما ناتوان است باید پارامترهایی که باعث افزایش تحمل محصولات زراعی و باغی در مقابل آنها می شود را رعایت کرد. بنابراین در مناطق گرمسیری و خرما خیز رعایت تغذیه باغات خرما،مدیریت آبیاری بادشکن ،کشت یونجه و هر روشی که به طریقی شدت گرما را کاهش دهد بسیار ضروری است.

1-     جهت اقزایش ظرفیت نگهداری آب خاک ، مصرف کودها ی حیوانی  پوسیده به میزان 4-3 فرغون به ازاء هر درخت هر دو تا سه سال یکبار صورت گیرد. لازم به ذکر است کود حیوانی در بهمن به همراه کودهای فسفره و پتاسه بصورت ردیفی در محدوده سایه اندازه درخت مصرف و زیر خاک گردد.

2-     کودهای فسفره،پتاسه و سایر عناصر غذایی در صورت نیاز بر اساس آزمون خاک سالیانه مصرف گردد.

3-     رعایت مدیریت آبیاری مهم بوده و توصیه می گردد. در خاکهای شنی هر 7روز یکبار و در خاکهای متوسط هر 10 روز یکبار آبیاری صورت گیرد. جهت کاهش شدت عارضه این مدیریت آبیاری باید از اول اردیبهشت ماه هر سال اعمال گردد.

4-     احداث بادشکن در اطراف باغ بسیار مهم بوده و باعث کاهش اثر بادهای گرم بر شدت این عارضه می گردد.

5-     راههای که باعث افزایش رطوبت نسبی فضای نخلستان کشور ضروری است.

6-     حفظ یا افزایش پوشش گیاهی خاک نخلستان در جهت کاهش اثر گرما و افزایش رطوبت نسبی ضروری است.

نویسنده:زری سیدی

منبع: جواد سرحدی عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی جیرفت و کهنوج