اختلال های ناشی از عوامل محیطی در محصولات باغبانی

آفتاب سوختگی تنه ها، شاخه های اصلی و میوه ها آفتاب سوختگی تنه ها و قسمت بالایی شاخه های اصلی در معرض آفتاب بعد از ظهر ، پدیده ای عادی در درختان میوه هسته دار است. دمای قسمتی که در معرض آفتاب است ممکن است تا  cْ4   بیشتر از قسمت زیرین آن یا اندامهایی باشد که در سایه قرار دارند . همین طور ، در جایی که رطوبت خاک کافی باشد، تنه درختی به طور نسبی خنک تر از تنه درختی است که با تنش آب مواجه است .

با اقدام های زیر می توان مسئله را حل کرد یا از آن ممانعت کرد:1. هدایت شاخه های اصلی درجه یک و درجه دو به حالت عمودی تر، 2. جوانه برداری شاخه های برگی روییده روی تنه های درختان جوان در خلال تابستان و نگه داشتن شاخه های کوتاه در سطح بالایی شاخه های اصلی به هنگام هرس زمستانی به نحوی که روی قسمتهای اخیر سایه باشد ، 3 . سفید کردن تنه ها و سطوح بالایی شاخه ها با لاتکس سفید یا محلولهای سفید کننده دیگر ، 4 . آبپاشی درختان با روش بارانی رو درختی به منظور کاهش دمای شاخه ها بر اثر خنک سازی تبخیری .

میوه هایی که بین ساعات 2 تا 4 بعد از ظهر مستقیماً در معرض پرتو های خورشیدی قرار می گیرند، و دمای هوا از  cْ 40  تجاوز می کند دچار آفتاب سوختگی می شوند زیرا دمای سطح بافتهای قسمتهای مذکور ممکن است به   cْ 55برسد . سطوحی از میوه های نارس زردآلو و هلو که در معرض تابش نور خورشید قرار دارند به رنگ زرد در می آیند، ولی روی میوه آلوی رقم کلسی « لکه داغی » بروز می کند . از خنک سازی با تبخیر هم می توان برای تقلیل دمای میوه بهره گرفت .

2 _ ناکافی بودن سرمای زمستانی

ریزش جوانه گل ، طولانی شدن دوره گلدهی ، و برگساره آوری با تأ خیر در پایان زمستانی ملایم، جوانه های گل درختان میوه هسته دار، به ویژه ارقامی از زردآلو و هلو که به سرمای طولانی نیاز دارند، اندکی قبل یا همزمان با شکفتن آنها شروع به ریزش می کنند. دوره تشکیل گل روی جوانه های گل و دوره برداشت میوه طولانی می شود . درخت گیلاس لامبرت بعد از زمستانی نسبتاً ملایم به طور هم زمان میوه های رسیده و سبز تولید می کند . در مناطقی که بهار یا یخبندان و بارندگی همراه است دوره گلدهی درختان بین 7 تا 10 روز طولانیتر می شود ، زیرا قسمتی از گل می تواند در هوای سرد خارج شود .

جوانه های رویشی بعد از زمستانی ملایم نمی ریزند اما رشد طبیعی هم ندارند. جوانه های برگ به کندی و در دوره ای طولانی باز می شوند و برگهایی کوچک و رنگ پریده ایجاد می کنند ، وضعیتی که « برگساره آوری با تأ خیر » شناخته شده است. رشد رویشی ضعیف مقدار محصول را کم می کند و به دلیل تاج پوشش ناچیز، آفتاب سوختگی شاخه های اصلی و میوه ها افزایش پیدا می کند .

3 _ آسیبهای دمای پایین

افت ناگهانی دما به زیر نقطه یخ زدگی در پاییز یا اوایل زمستان، قبل از اینکه درخت مقاوم ( به سرما ) شود، در بیشتر اوقات موجب سرخشکیدگی شاخه می شود . آسیب یا مرگ یاخته ها وقتی روی می دهد که آب داخل واکوئل یخ بزند و یخ تشکیل شده غشای یاخته را پاره کند. این اتفاق موجب نشت محتویات واکوئلی و تماس غیر طبیعی بین آنزیمها و مواد زمینه ای آنها می شود. وقتی دما به تدریج کم می شود، یاخته ها با انتقال آب موجود در واکوئل و سیتوپلاسم به دیواره سلولی و فضاهای بین سلولی ، خودشان را مقاوم می سازند. غلظت اسمزی واکوئل زیاد وسیتوپلاسم غلیظ می شود. درحالات بحرانی آب سیتوپلاسم وابسته و چسبیده به پروتئین می شود . در این صورت یخ در دیواره سلول تشکیل می شود که نسبتا بی ضرر است و پروتوپلاست نسبت به یخزدگی مقاومتر می شود . اگر هسته یخ درجوانه تشکیل شود، فرایند یخزدگی به تمام سیخک سرایت می کند و موجب آسیب یا مرگ تمام قسمتهای آن می شود، زیرا آب در دیواره های یاخته پیوسته است .

در نیمکره شمالی، به ویژه در ارتفاعات ، قسمتهای واقع بین انشعابات شاخه ها و روی قسمتی از تنه سمت جنوب غربی درختانی که درشیبهای جنوبی کاشته شده اند دراغلب اوقات شکاف های طولی ایجاد می شود. این نوع ترک خوردگی را معلول یخ زدن و ذوب شدن آبی می دانند  که در این نواحی وجود دارد ؛ سمت رو به آفتاب ، براثر تابش نور خورشید دقیقاً قبل از غروب گرم و بعد از غروب به سرعت سرد می شود.

به تدریج که جوانه های گل به مرحله گل شکفتگی نزدیک می شوند ، نسبت به آسیب سرما - برای مدت کوتاهی ادامه حیات  -2 ْ cحساستر خواهند   شد . گل باز شده ممکن است در   دهد ؛ در صورتی که این دما استمرار یابد ، رویان می میرد و گل می ریزد . اگر دما در حد آسیب یخزدگی باشد ، در شب گلهای رو به آسمان به دلیل از دست دادن دما از راه تشعشع ، بیشتر در معرض خطر یخزدگی هستند تا گلهای رو به زمین که از زمین گرما جذب می کنند . نخستین نشانه مشهود خسارت یخزدگی ، قهوه ای شدن پوسته بذر است . گاهی ممکن است یخبندان ملایم رویان را از بین ببرد ولی میوه به روش بکرزایی تشکیل شود .

صدمه یخبندان بهاری را می توان با راههای مختلف زیر کم کرد : 1 . روشن کردن بخاریهای باغی تا بافتهای درخت از راه تشعشع مستقیم حرارتی که گرما به محیط اطراف می دهد ، گرم شود ؛ 2 . استفاده از ماشینهای مولد باد به منظور اختلاط هوای خنک کف باغ با هوای گرمتر لایه های بالایی ؛ 3 . دیسک زدن گیاهان پوششی و انباشتن آنها روی خاک ، به این علت که گیاهان برگی راه رسیدن پرتوهای خورشید به خاک را می بندند و مانع از آن می شوند که گرما جذب خاک شود ، و ضمن اینکه بریدن و رها کردن گیاهان برگی روی خاک موجب کاهش میزان تبخیر از خاک نیز می شود ؛ 4 . آبیاری کردن باغ به روش بارانی ، نشتی ، یا غرقابی ، به این دلیل که آب که یخ می زند موجب پس دادن گرما می شود . مواد ضد یخ زدگی به طور آزمایشی به منظور ممانعت از یخ زدن بافتها به کار برده شده ولی نتایج آن در عمل رضایت بخش نبوده است .  

اختلالهای فیزیولوژیکی

1 _ تنش رطوبت

بیشتر گونه های صیفی اهلی شده به تنش آب ناشی از تنش های زیاد رطوبت خاک ( که اغلب آن به خشکی گفته می شود ) و آب اضافی (که اغلب به آن غرقاب گفته می شود) حساس هستند. هردو می توانند بر فرایندهای متابولیکی گیاه اثر چشمگیر داشته باشند.

2 _ کمبود آب

کمبود های آب در عمل اثر چشمگیری بر تمام فرایند های فیزیولوژیکی و متابولیکی گیاه دارند. با تهی شدن رطوبت خاک، انتقال آب به تدریج کاهش می یابد و به این ترتیب پتانسیل آب گیاه و فشار تورژسانس گیاه کاهش می یابد و کمبودهای فشار بخار بین گیاه و اتمسفر پیرامون آن افزایش می یابد. متابولیسم عادی گیاه بر حسب شدت و طول دوره تنش تغییر می کند. تنش آب اغلب رشد رویشی و زایشی، فتوسنتز، تعرق و جذب و جابجایی یون ها را کاهش می دهد، و موجب می شود گیاه به حشرات و بیماریها حساس تر شود . خشکی پیش از باز شدن گل، گلدهی را به تأ خیر می اندازد، توانمندی گیاه را کاهش می دهد و بروز جنسیت ( از ماده به نر ) را تغییر می دهد. وقتی گل در حال بزرگ شدن است تنش آب می تواند کمیت و کیفیت را در زمان برداشت و در هنگام انبار پس از برداشت کاهش دهد.

در خیار نیز مانند سایر گیاهان صیفی ،کاهش کیفیت و کمیت میوه به علت کمبود آب به شدت و طول دوره تنش بستگی دارد . میوه هایی که در زمان کمبود رطوبت خاک بزرگ می شوند ، اغلب کوچکتر و نرمتر از میوه عادی هستند و ممکن است بدشکل شوند . به علاوه ، میزان قندها ، مواد معدنی و ویتامینهای میوه در بسیاری از گیاهان بر اثر دوره های خشکی تغییر چشمگیری دارد ( معمولاً کاهش می یابد ) . برای نمونه ، فراوانی و شدت اختلال بدشکلی بالشی میوه خیار تحت تأثیر تنش آبی گیاه و انبار پس از برداشت است . این بدشکلی به شکل لکه های قهوه ای آبسوخته در خیار های خیارشوری ظاهر می شود و می تواند خسارت چشمگیری به محصول بزند . کمبود آب خاک مانند بسیاری از تنشهای گیاهی می تواند سبب تغییراتی در انتقال متابولیت شود . فراوانی و شدت بدشکلی بالشی میوه به کاهش میزان کلسیم در بافت دچار اختلال میوه مربوط است . ناهنجاری مشابهی در هندوانه شرح داده شده است .

3 _ آب بیش از حد  

در زمان غرقاب ، ریشه های گیاه به طول دوره و شدت تنش، میزان اندکی اکسیژن دریافت می کنند . سیستمهای انتقال متابولیت و سیستم تنفسی در واکنش به تهی شدن اکسیژن ، به شدت تحت تأثیر قرار می گیرند . خسارت محصول به علت آب بیش از حد به فراوانی و گستردگی خسارت بر اثر خشکی رخ نمی دهد . آب بیش از حد معمولاً نتیجه فراوانی یر عادی یا کمی بالاتر از حد عادی بارندگی در یک دوره کوتاه است . مدیریت زیاد آب بیش از حد اغلب در خاکهای سنگین مسئله سازتر است تا در خاکهای لومی شنی .

با شسته شدن مواد غذایی از افق خاک ، گیاهان به کمبود اکسیژن و غلظتهای پایین مواد معدنی ( مثلاً نیتروژن ) واکنش نشان می دهند . به این ترتیب ، اگر گیاهان صیفی مدت زیادی در خاک 100% اشباع از آب قرار بگیرند ، زرد و کتوله می شوند . گونه های صیفی در طول رشد به آب بیش از حد ، واکنشهای گوناگونی نشان می دهند . خیار و خربزه ( اما نه هندوانه و کدو ) وقتی در معرض غرقاب قرار می گیرند ، از قاعده یا درست در بالای خط آب ، ریشه های هوایی تولید می کنند .

4 _ تنش دما

افزایش یا کاهش غیر عادی دما سبب اختلالهایی در فرایندهای متابولیکی و فیزیولوژیکی عادی می شود . تنش دما بر رشد یاخته ، سنتز دیواره یاخته ، روابط هورمونی ، سنتز پروتئین ، بازشدن روزنه ( تنفس ) ، و جذب کربن دی اکسید ( فتو سنتز ) اثر می گذارد .

گیاهان صیفی برای رشد به شرایط گرم نیاز دارند . برای مثال ، خیا برای جوانه زنی ، ظهور     نیاز دارد . دمای مطلوب برای جوانه  16 ْ c گیاهچه و رشد و نمو گیاهی به دماهای بالاتر از    است و رشد در دماهای بالاتر کند می شود . 32 ْ c زنی بسیاری از گونه های صیفی حدود  رشد گیاهان در مرحله 3 تا 6 برگی در دماهای بالا (45 _ 38 ) کند می شود و حاشیه های برگ ، برحسب گونه ، رقم زراعی ، دوره در معرض قرار گرفتن، وسایر عوامل محیطی به رنگ زرد در می آ ید . برگهای جوان در دماهای بسیار بالا ( 45 _ 42 ) پس از یک دوره نسبتاً کوتاه ( 48 _ 24 ساعت ) در معرض قرار گرفتن به رنگ سبز روشن تا زرد فام در می آیند . دماهای بالا در طول مدت بزرگ شدن میوه ، متناسب با درجه و طول دوره تنش ، اغلب منجر به کاهش محصول و کمیت میوه می شود . اگر دما به مدتی قابل توجه از   38  بالاتر رود ، گلها و میوه عقیم می شوند و بروز جنسیت از مادگی به نرینگی تغییر می کند .

دماهای پایین (  17  _ 10) ، جوانه زنی و ظهور گیاهچه را به تأخیر می اندازد و سبب کاهش رشد گیاه می شود. معمولاً لکه ای روی برگها دیده نمی شود، اما ساقه ها کوتاهتر و برگها کوچکترند. اگر گیاه درست پیش از باز شدن گل یا در هنگام باز شدن گل در معرض دماهای پایین قرار بگیرد (17  )، بروز جنسیت ( با فراوانی بیشتر گلهای نر تغییر می کند. تغییرات بروز جنسیت به ژنوتیپ ( یعنی اثر ژنهای تغییر دهنده بر ژنهای اصلی تعیین کننده جنسیت) بستگی دارند .

دماهای زیر  10  سبب آسیب سرمازدگی در بسیاری از گونه های صیفی می شوند. نشانه های اولیه، نواحی سفید روی لپه ها و حاشیه های سفید یا قهوه ای روشن روی برگهای کاملاً رشد کرده است. شواهد اولیه حاکی از آن است که هندوانه و کدو مقاومتر، کدوقلیانی و خربزه متوسط و خیار حساسترین است. سرمازدگی شدیدتر منجر به لکه های نکروزی روی نواحی وسیعی از برگها و سرانجام سبب مرگ گیاه می شود.

آسیب سرمازدگی ( زیر  10 ) در شرایط زیر افزایش می یابد : 1) دوره طولانی تر سرما ؛ 2) دمای پایین تر ؛ 3) نور دارای شدت بالاتر در طی سرما ؛ 4) سرعت بالاتر باد در طی سرما ؛ 5) دمای رشد بالاتر پیش از اینکه سرما رخ دهد . آسیب در ارقام حساس شدید تر است .

روشهای کنترل به منظور پرهیز از آسیب سرما شامل کشت ارقام زراعی مقاوم، انتخاب تاریخ بی خطر کشت، بذرکاری پس از پایان خطر یخبندان و استفاده از پوشش پلاستیکی و پوششهای ردیفی برای تأمین حفاظت از سرمازدگی است. آبیاری بارانی نیز در حفاظت گیاه در طی یخبندان نقش دارد.  

اختلالهای تغذیه ای

 نیتروژن

چون ذرات خاک نمی توانند مقادیر زیاد نیتروژن (    ) را در خود نگه دارند ، باغداران باید نیتروژن را هرساله مصرف کنند . نیتروژن از عنصر های سازنده کلروفیل است و کمبود آن موجب رنگ پریدگی و زردی برگها و کاهش رشد شاخساره ها می شود .در شرایط کمبود نیتروژن ، اولین برگها سبز کم رنگ اند و در اواخر بهار و اوایل تابستان این قبیل برگ ها که در پایین شاخساره ها قرار گرفته اند ، کوچک و رنگ پریده اند و به تدریج که فصل می گذرد تمایل به جدا شدن از شاخه و ریزش نشان می دهند .

در شرایط کم نیتروژنی، تولید آنتوسیانین زیاد و میوه ها پر رنگ تر از میوه هایی می شود که در شرایط پر نیتروژنی تولید می شود. معمولاً رنگ متمایل به قرمزی روی دمبرگها، ساقه ها و همچنین پهنک برگ ها بروز می کند؛ در شرایطی که مقدار نیتروژن خیلی کم باشد لکه های متمایل به قرمز روی این اندامها ایجاد می شود . ظهور رنگ و لکه های متمایل به قرمز در انواع درختان هلو نمایان تر است. در دیگر درختان میوه هسته دار ، نشانه های اصلی کمبود نیتروژن عبارتند از برگهای سبز کم رنگ ، تغییر رنگ دادن و زرد شدن برگها زودتر از موعد و در اوایل پاییز و ریزش زود هنگام برگها.

کمبود نیتروژن را می توان با افزایش کودهای شیمیایی نیتروژنی به سهولت برطرف کرد . نوع کود نیتروژنی ( آمونیاکی ، نیتراتی ، اوره ای و غیر از آنها ) مهم نیست ، زیرا تغریباً همه انواع کودهای نیتروژنی بعد از مصرف به نیترات تبدیل می شوند و این ماده اصلی کودهای نیتروژنی است که جذب درخت می شود . مصرف بیش از اندازه نیتروژن موجب تأخیر رسیدن میوه ، حساسیت نسبت به بعضی بیماریها و آلودگی آبهای زیرزمینی می شود . به همین دلیل است که توصیه می شود

 کودهای نیتروژنی به مقدار نیاز درخت و به مقداری داده شود که بتواند جذب و مورد استفاده درخت قرار گیرد و نه بیشتر وگرنه موجب تشدید مسائل آلودگی منابع آب می شود . 

پتاسیم

نشانه های کمبود پتاسیم، در آغاز مشابه علائم کمبود نیتروژن یعنی رنگ پریدگی و زردی مختصر برگهاست. در اوایل تابستان برگهای میانه سرشاخه های هلوی مبتلا به کمبود پتاسیم پیچیدگی نشان می دهند و لبه آنها قاشقی می شود . حاشیه برگها زرد می شود ، و سرانجام حالت سوختگی پیدا می کند. در آلو، تمام برگ زرد می شود و سوختگی در حاشیه یا تمام پهنک آنها بروز می کند . این نشانه ها معمولاً درقسمت های بالایی درختان مشاهده و در درختان گوجه منجر به سرخشکیدگی سرشاخه ها می شود و به همین دلیل به این حالت « سرخشکیدگی گوجه» می گویند. در بیشتر درختان میوه هسته دار، درسطح زیرین حاشیه برگهای مبتلا نقشی خاکستری یا برنزی ظاهر می شود .

میوه به مقادیر قابل توجهی پتاسیم نیاز دارد، به طوری که کمبود این عنصر بلا استثنا موجب کوچکی اندازه میوه می شود. در درختان گوجه، کمبود شدید پتاسیم ممکن است منجر به آفتاب سوختگی بسیاری از میوه ها و ریزش زود هنگام آنها شود.

برای رفع کمبود پتاسیم ، می توان از کودهای پتاسیمی استفاده کرد و آنها را به طور نواری در سطح خاک به کار برد یا زیر خاک کرد . روش بسیار مؤثر برای مصرف پتاسیم افزودن آن به آبیاری ( در آبیاری قطره ای ) یا ریختن آن زیر قسمت قطره چکانهاست .

بعضی از صاحبان باغهای گوجه ، نیترات پتاسیم را با آب به منظور رفع موقتی کمبود پتاسیم روی درختها می پاشند ولی به کار گرفتن این روش در دیگر درختان میوه هسته دار  مستلزم پژوهشهای تکمیلی است . خاک سطحی باغهای میوه معمولاً سرشار از پتاسیم است و هرگونه اقدامات زراعی که تغذیه ریشه ها را از خاک سطحی میسر سازد به رفع کمبود پتاسیم کمک خواهد کرد .

منیزیم

نشانه های کمبود منیزیم بسیار متفاوت و متغیر است ولی بیشتر اوقات روی درختهای جوان دارای نیروی حیاتی زیاد بروز می کند. کمبود منیزیم بیشتر معلول پتاسیم زیاد در درخت است تا کمبود آن در خاک. به  نظر نمی رسد که کمبود پتاسیم در درختان جوان اثر بدی روی مقدار محصول ، اندازه میوه، یا اندازه برگ داشته باشد .

نشانه های کمبود منیزیم ابتدا در برگهای  پایینی ظاهر می شود و به تدریج به سمت برگهای بالاتر سرایت می کند . خزان برگها نیز از بر گهای پایینی شروع می شود و به تدریج به سمت بالا ادامه پیدا می کند . برگهای جوان به ندرت تحت تأثیر کمبود  منیزیم قرارمی گیرند ، بروز نشانه های کمبود روی آنها نادر است .  

روی

کمبود روی یکی از شایعترین کمبود های مواد غذایی دردرختان میوه هسته دار است . این کمبود را تقریباً در تمام مناطقی که این نوع درختان کاشته می شوند و با شدت بیشتر در خاکهای شنی و بافت درشت دیده می شود .

از نشانه های مشخص کمبود روی ،تأخیر در باز شدن جوانه ها ( گل و برگ) در بهار است. آغاز گل دهی و برگساره آوری با چند روز تا چند هفته تأخیر ، درموارد خیلی شدید حتی یک ماه تأخیر همراه است . رشد رویشی کند جوانه ها موجب تولید برگهای کوچک و سبز  میانگره های کوتاه و دسته هایی از برگهای کوچک روی شاخه ( ریز برگی ) می شود .

 در بعضی از میوه های هسته دار ، مخصوصاً هلو ، حاشیه برگهای جوان پیچیدگی یا حالت موجی پیدا می کند. این نشانه ها در گونه های دیگر ممکن است ظاهر نشود. گاهی در درخت جوان و واکاری شده دارای نیروی حیاتی زیاد، ریزش برگهای مسن آلوده ممکن است دیده شود. برگهای در حال  نمو که اوایل بهار  نشانه های کمبود در آنها دیده می شده ممکن است نشانه های آنها در اواخر بهار یا اوایل تابستان محو و پوشیده شود و به ظاهر حالت طبیعی پیدا کنند. به همین جهت برای مشاهده نشانه های کمبود عنصر روی بهتر است در اوایل بهار اقدام شود.

کمبود ازت

در اثر کمبود ازت، رشد گیاه کاهش می یابد و سبز کم رنگ می شود و برگ های پایینی گیاه زرد یا قهوه ای روشن شده و ساقه ها کوتاه و باریک می شوند .  

کمبود فسفر

در اثر کمبود فسفر رشد گیاه کاهش می یابد. برگ ها ارغوانی کم رنگ می شوند و برگ های  پایینی گیاه گاهی برنزه کم رنگ توأم با لکه های ارغوانی یا قهوه ای می شوند. شاخه های جدید کوتاه و باریک  شده و دوکی شکل می شوند .        

کمبود کلسیم

در اثر کمبود کلسیم برگ های جوان بد شکل شده و نوک برگ ها به عقب می پیچد . جوانه انتهایی در نهایت می میرند . کلسیم نفوذپذیری غشاء سلولی را تنظیم می کند . در گوجه فرنگی و هندوانه کمبود کلسیم به همراه سایر عوامل دیگر باعث بیماری فیزیولوژی پوسیدگی گلگاه می شود که در خاک های دارای کلسیم و دارای آبیاری نامرتب بیشتر اتفاق می افتد .

منابع

بیماری های صیفی

         نویسندگان : توماس ای . زیتر _ دونالد ال . هاپکینز _ کلود ای . توماس 

                            ترجمه : مهندس فرشاد امیر اصلانی

 بیماری های درختان میوه هسته دار

                              ترجمه : سید محمد اشکان

بیماری شناسی گیاهی

        تهیه و تنظیم :

                     مهندس رویا بیابانی