حاصلخيزي خاک هاي زراعي:

توان تولید و باروری خاک از فرایندهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژی خاک است. توازن پایدار این فرایندها به همراه مدیریت مناسب بهره برداری از خاک موجب تداوم باروری می شود؛ هر گونه اقدام در جهت بر هم زدن این تعادل اثراتی جبرانن اپذیر به دنبال دارد. از طرفی افزایش جمعیت با نرخ بیش از 2درصد در دراز مدت شرایطی ناپایدار به وجود خواهد آورد. در بسیاری از کشورها، برای 50 تا 100 سال آینده، تولیدات کشاورزی باید دست کم سالانه 3 درصد رشد داشته باشد. تحقق این اهداف نیاز به بهره برداری بیشتر از مواد غذایی خاک دارد. مشکل اساسی رسیدن به این مقدار رشد در تولیدات کشاورزی می باشد که در آن کمیت منابع محیط و ظرفیت تولید اراضی و منابع آبی حفظ شود. مدیریت پایدار منابع و کاربرد فناوری مناسب در ارتباط با بهره وری از منابع آب و خاک و منابع غذایی باید به گونه ای باشد که هدف فوق تحقق یابد.

اهمیت حاصلخیزی خاک:

حاصلخیزی خاک توصیف کننده توانایی و قابلیت خاک برای تامین شرایط رشد پایا، بهینه و مطلوب گیاه است. در گذشته حاصلخیزی خاک، صرفاً تامین نیاز عنصری NPK بوده است. پس از آن اهمیت ماده آلی مورد توجه قرار گرفت و سرانجام بحث ریزمغذی ها مطرح شد. سپس سیستم دینامیکی زیستی (Biodynamic System) مورد بررسی قرار گرفت که توسط دانشمندی آلمانی به نام Roudolph Steuner ارائه شد و کشاورزی به عنوان یک سیستم پایدار درون اکوسیستم معرفی گردید و نام آن از واژه یونانی «بیو» که به معنی انرژی زیستی است، گرفته شده است. در این سیستم جانوران به عنوان یک قسمت از اکوسیستم کشاورزی در نظر گرفته شدهاند. استانداردهای بیودینامیک محدودتر از کشاورزی آلی بود و در کشاورزی بیودینامیک متدهایی شبیه به هومیوپاتی کنونی رایج بوده است و سرانجام بحث کشاورزی آلی مطرح شد.

هر چند استفاده از کودهای معدنی ظاهراً سریع ترین و مطمئن ترین راه برای تامین حاصلخیزی خاک به شمار می رود، لیکن هزینه های زیاد مصرف کود، آلودگی و تخریب محیط زیست و خاک، نگران کننده است. بنابراین، استفاده کامل از منابع گیاهی غذایی قابل تجدید موجود (آلی و بیولوژیکی) به همراه کاربرد بهینه ای از مواد معدنی، نقش مهمی در جهت حفظ باروری، ساختمان و فعالیت حیاتی خاک ایفا می کند. در ایران با اقلیم غالب خشک و نیمه خشک نه تنها خاکها عموماً از نظر مواد آلی فقیر بوده (کمتر از یک درصد) بلکه به جهت بالا بودن دما، ثابت نگهداشتن و حفظ مقدار ماده آلی خاک بسیار دشوار می باشد.

علاوه بر آن با توجه مشکل یارانه ای کودهای شیمیایی، هدف دستیابی به افزایش عملکرد هکتاری، علاوه بر ترمیم مواد آلی خاکها می باشد که مستلزم حمایتهای عملی دولت و نیازمند عزم ملی می باشد چرا که علاوه بر ترویج فرهنگ مصرف کودهای آلی در کشاورزی، نیاز به تولید انبوه این کودها می باشد.

سلامت و کیفیت خاک:

مواد آلی به علت اثرات سازنده ای که بر خصوصیات فیزیکی (پایداری خاکدانهها)، شیمیایی (افزایش ظرفیت نگهداری عنصری) و بیولوژیکی (اکتیویته بیوماس میکروبی) دارد، به عنوان رکن باروری خاک شناخته شده است. به طور خلاصه نقش ماده آلی در تامین سلامت و کیفیت خاک را می توان به شرح زیر بیان داشت:

1-منبع کربن و انرژی برای میکروارگانیسم های خاک، 2ـ منبع عناصر غذایی نظیر نیتروژن، گوگرد، فسفر و … ، 3ـ پایداری و نگهداری ذرات خاک به عنوان خاکدانه یا خاک واحد و کاهش خطر فرسایش خاک، 4ـ توسعه تخلخل خاک و افزایش ظرفیت نگهداری هوا و آب و تسهیل توسعه و رشد ریشه ای، 5ـ حفظ و ابقای عناصر غذایی و جلوگیری از هدر رفت آنها با افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی (CEC) و ظرفیت تبادل آنیونی (AEC)، ۶- جلوگیری از فشردگی و تراکم خاک با پائین نگهداشتن وزن مخصوص ظاهری و ممانعت از ایجاد قشرها و پوسته های سخت، ترک و گسل، 7ـ افزایش قابلیت خاکورزی و تغییر در خصوصیات خاک مثل کاهش چسبندگی، افزایش نفوذپذیری و نرمی خاک، 8ـ ابقای کربن از اتمسفر و دیگر منابع، 9ـ کاهش اثرات محیطی منفی مثل اثر حشره کشها، فلزات سنگین و بسیاری از آلاینده های دیگر، 10- افزایش قدرت بافری خاک و مقابله با تغییرات سریع اسیدیته خاک و 11- افزایش سرعت نفوذ آب در خاک و کاهش تولید رواناب.

عوامل موثر بر حاصلخيزي خاک:

خاک به عنوان بستر پرورش گياه مهم ترين عاملي است که بايد قبل از هر چيز به آن توجه شود.
براي داشتن يک باغچه ايده آل اولين موردي که در نظر قرار مي گيرد ترکيب بافت خاک است.

بافت خاک :

بهترين خاک خاکي است که داراي ترکيب مناسبي از ماسه ، رس و کود باشد. در خاک هاي ماسه اي يا سبک، نگهداري آب به سختي صورت مي گيرد. از طرفي در خاک هاي رسي که ظرفيت بالايي براي نگهداري آب دارند زهکشي يا خروج آب هاي اضافي با مشکل روبه رو مي شود. مخلوط مناسب اين دو نوع خاک ( شني و رسي) و استفاده از کود حيواني يا خاکبرگ ترکيب ايده آلي است که موجب حاصلخيزي زمين مي شود.

بهداشت خاک:

اولين قدم براي حفط سلامت گياهان باغچه و پيشگيري از خسارت آفات و بيماري ها توجه به بهداشت خاک و نظافت باغچه است. حداقل هر دو هفته يک بار بايد باغچه را تميز کنيم.

تقويت خاک:

گياهان باغچه همزمان با رشد و گلدهي به مواد غذايي کافي احتياج دارند. معمولا کود حيواني يا خاکبرگ به تنهايي جوابگوي نيازهاي غذايي گياه نيست به همين دليل ضرورت دارد از کودهاي شيميايي نيز به مقدار کم استفاده شود.

عناصر مورد نياز گياه:

سه عنصر فسفر ، ازت و پتاسيم به مقدار زياد مورد نياز گياهان است اما در کنار اينها عناصري چون آهن ، روي ، موليبدن ، منيزيم ، منگنز و ... نيز به مقدار کم بايد استفاده شود.

علايم کمبود مواد غذايي :

گياهاني که با کمبود مواد غذايي رو به رو هستند علايمي از خود آشکار مي کنند که از روي آن مي توان به کمبودهاي غذايي گياه پي برد. معمولا زردي و تغيير رنگ برگ ها ، کوتاه ماندن گياه و ريزش و کوچک شدن گل و ميوه آثاري از فقر مواد غذايي هستند.

برنامه کودپاشي:

کود فسفات به سختي در آب حل مي شود و جذب آن نيز توسط ريشه به کندي صورت مي گيرد. به همين دليل بهتر است در اواخر زمستان همراه با کودهاي پتاسه به زمين داده شود تا به تدريج در آب حل شده و در بهار توسط ريشه جذب گردد. اوايل بهار در دو نوبت به وسيله کود اوره گياهان را تقويت کنيد. خوشبختانه کود اوره به آساني در آب حل و توسط ريشه جذب مي شود. اما گر خوب با خاک مخلوط نشده باشد متصاعد شده و از دسترس ريشه خارج مي شود.
سه نوع کود فسفات ، پتاس و اوره را به دو يا سه قسمت مساوي تقسيم نموده و در دو يا سه نوبت به زمين بدهيد اما فسفات و پتاس يک بار در طول کشت ( ابتداي کاشت ) کافي است.

عناصر کم مصرف:

گياهان به عناصر ديگري چون آهن ، مس ، منگنز، روي و موليبدن هم احتياج دارند اما نياز گياهان به اين عناصر به مقدار زياد نيست به همين دليل اينها را عناصر کم مصرف ناميده اند.
در صورتي که گياهان ، علايم کمبود را از خود نشان داده و دچار ضعف شوند هر دو هفته يک بار از کودهاي کم مصرف استفاده کنيد.

روش مصرف کودهاي شيميايي :

 -1کود شيميايي را ابتدا روي زمين پاشيده سپس با چنگک يا بيلچه زير و رو کنيد تا در اعماق زمين قرار بگيرد. 
-2 بعد از کودپاشي حتما زمين را آبياري کنيد.
 -3 در صورتي که کود را در آب حل کنيد و با آبپاش پاي بوته ها بريزيد بهتر جذب مي شود
 -4 يکي ديگر از روش هاي استفاده از کودهاي شيميايي محلول پاشي روي برگ هاست.
براي اين منظور بايد کود را به دقت در آب حل نموده و روي برگ ها اسپري کنيد.
در اين روش اگر غلظت کود زياد باشد ، برگ ها دچار سوختگي شديد مي شوند.

چال کود :

چال کود روشي براي تغذيه درختان ميوه است. در حالت چال کود ابتدا در اطراف ريشه

( نزديک به سايه انداز درخت) چهار چاله به عمق يک متر حفر نموده بعد از اينکه کود را در اين چاله ها ريختيم درخت را آبياري مي کنيم.

منبع:کتاب شیمی خاک، نگرش زیست محیطی    نویسنده:حسام مجللی

تهیه کننده:محمد هاشم بحران