نعناع       

شرح گیاه :

گیاهی است علفی ، پایا و دارای ساقه هائی بر دو نوع خزنده و زیرزمینی که از نوع اول آن در محل گره ها، دسته ای از ریشه های نابجا به درون زمین نفوذ کرده از سمت مقابل آن، یک شاخه قائم و برگ دار و کوچک خارج می شود که در خاتمه منجر به پیدایش پایه های جداگانه در فواصل مختلف ساقه خزنده، در محل پیدایش ریشه های نابجا می گردد. برگهای آن متقابل ، بیضوی، نوک تیز، دندانه دار، کمی پوشیده از کرک به طول 4 تا 7 سانتی متر و به عرض 2 تا 3 سانتی متر است ابعاد مذکور در شاخه های گلدار نیز همیشه کمتر از شاخه های عقیم می باشد. ساقه این گیاه چهار گوش و به رنگ قرمز مایل به بنفش یا مایل به ارغوانی است و در محل هر یک از گره های آن، دو برگ متقابل دیده می شود. گلهای آن در ماههای مرداد و شهریور ظاهر می گردند، رنگ گلی روشن یا کم و بیش ارغوانی مایل به بنفش دارند و به تعداد زیاد نیز در مجاورت یکدیگر به نحوی مجتمع می شوند که مجموعاً در قسمت انتهایی ساقه ها‏ ، به صورت سنبله هايی با شکل ظاهری بیضوی نوک تیز جلوه می کنند. این گیاه یک دورگه طبیعی از 2 گونه Mentha viridis و Mentha aquatica می باشد. این گیاه دارای فرمها و واریته های متعددی است که از جمله Menthe poivree noire که گلهای آن به رنگ قرمز قهوه ای است و فرم Menthe poivree blanche که گلهایش سفید رنگ است.

تذکر : پونه یا پودنه که بطور وحشی در گیلان می روید نام علمی آن Mentha pulegium می باشد. گونه Mentha sylvestris بنام پونه کوهی است نعنای سبز که نام علمی Mentha    viridisمی باشد در آذربایجان نزدیک تبریز و در بلوچستان به طور خودرو می روید.(برگهای آن سبز تیره بدون دمبرگ بدون تار) Mentha aquatical L. در سراسر شمال ایران و سایر مناطق به طور خود رو می روید .

 Mentha arvensis که در بلوچستان به حالت خودرو رویده می شود.

گياه شناسي :

نعنا یا نعناع،گياهي است از رده دو لپه اي هاي پيوسته گلبرگ که سردسته تیره نعناعیان و جزو سبزی‎های خوراکی است. این گیاه دارای تمام اسانس‎ها و خواص پونه است ولی برگ‎هایش کرک کم‎تری دارند و بریدگی‎های کنار برگ‎های آن بیش‎تر از پونه و اسانس آن نیز ملایم‎تر است.

نعنای قرمز گونه‎ای از نعنا است که در لبه رودخانه‎ها و در جریان آب‎های ملایم و کم‎عمق می روید و چون برگ‎هایش قرمزرنگند به این نام خوانده می‎شود.

نیاز اکولوژیکی :

نعناع را در اکثر نقاط می توان کشت کرد. اما مناطق خیلی سرد برای کشت این گیاه مناسب نمی باشد مواد و عناصر غذایی فراوان و آب کافی برای رویش آن ضروری است. گیاه در 2 تا 3 درجه سانتی گراد شروع و به رویش می نماید ولی درجه حرارت مطلوب برای رویش نعناع 10 درجه سانتی گراد است درجه حرارت مناسب به منظور تسریع در رشد و نمو گیاه و همچنین افزایش در تولید اسانس 18 تا 20 درجه سانتی گراد است. نعناع گیاهی شب کوتاه است و کشت آن در شرایط بلند روز (از نظر تابش نور) سبب افزایش محصول نعناع شده و در سنتز اسانس آن نیز تاثیر مثبت دارد. از این رو همواره توصیه می شود که این گیاه در دامنه جنوبی تپه ها کشت شود. نعناع دارای ریشه های سطحی است که قادر به جذب رطوبت از اعماق زمین نمی باشد لذا آبیاری مناسب در طول رویش گباه ضروری است. گیاهان از 3 تا 4 هفته پس از رویش تا قبل از گل دهی به مقادیر مناسبی آب نیاز دارند و باید تحت آبیاری منظم قرار گیرند. رطوبت خاک باید در طول رویش معادل 80 درصد باشد، علاوه بر آب و نور کافی، مواد و عناصر غذایی مناسب در خاک برای کشت نعناع ضروری بوده و سبب افزایش عملکرد می شوند. خاک مناسب برای کشت این گیاه ، خاک لوم شنی حاوی مقدار زیادی مواد و ترکیبات هوموسی است. خاک های چرنوزیوم (خاک سیاه) و پیت با ساختمان مناسب و حاوی مواد و عناصر غذایی کافی برای کشت نعناع مناسب می باشد. PHخاک برای نعناع 5 تا 8 مناسب است بطور کلی خاک های اسیدی و زهکشی شده خاکهای مناسبی برای کشت نعناع می باشند.

آماده سازی خاک :

چنانچه نعناع با غلات به تناوب کشت شده باشد در فصل پائیز پس از برداشت غلات 2 تا 3 تن در هکتار کودهای کاملاً پوسیده حیوانی به زمین اضافه نموده ‏ شخم عمیقی ( به عمق 25 تا 30 سانتیمتر) زده می شود. پس از شخم کودهای شیمیایی مورد نیاز را به خاک پاشیده و آنها را با دیسک به عمق خاک می فرستند افزودن کودهای شیمیایی به شرایط خاک بستگی دارد.

تاریخ و فواصل کاشت :

نعناع مانند هر گیاه دورگ دیگر بذر تولید نمی کند و تکثیر آن رویشی و توسط ریشه رست، گرفتن قلمه ساقه و یا جدا کردن پا جوش از گیاه مادری انجام می گیرد. کشت وتکثیر نعناع از طریق اندامهای زیر زمینی را می توان در پائیز یا در بهار انجام داد.

داشت :

مراحلی که گیاه باید حتماً تحت آبیاری قرار گیرد عبارتند از : پس از رویش گیاه وقتی که ارتفاع متوسط آنها به 8 تا 10 سانتی متر رسید -پس از تشکیل شاخه های جدید - در مرحله جوانه زنی - پس از اولین برداشت محصول - پس از رویش مجدد گیاهان، بعد از اولین برداشت هنگامی که ارتفاع متوسط آن به 8 تا 10 سانتی متر می رسد. مقدار آبیاری بستگی به شرایط آب و هوایی و همچنین نوع خاک دارد .

  مبارزه شیمیایی با علف های هرز:

 برای مبارزه شیمیایی با علف های هرز در کشت پائیز، در فصل بهار قبل از رویش گیاه و در کشت بهاره، پس از کشت نعناع می توان از علف کش مرکازین (Merkazin) مقدار 5/3 تا 4 کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. در سال دوم و سوم رویش اوایل بهار قبل از رویش مجدد گیاهان کاربرد علف کشهای مرکازین به مقدار 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار و آرزین (Aresin) به مقدار 3 تا 4 کیلوگرم در هکتار نتایج خوبی دارد. پس از اولین برداشت می توان از هر دو علف کش فوق الذکر به مقدار 2 تا 3 کیلوگرم در هکتار از هر یک استفاده نمود. برای مبارزه با بیماری قارچی زنگ نعناع (puccinia menthae) از ضد قارچ کرزونیت (krezonit) به مقدار 8 تا 9 کیلوگرم استفاده نمود.

برداشت :

در سال 2 تا 3 بار محصول را می توان برداشت نمود. روش و زمان برداشت بستگی به چگونگی استفاده از اندام های جمع آوری شده (استفاده از گیاه به عنوان سبزی یا برای استخراج اسانس) دارد .
موارد مصرف:
• در بیماران با روده تحریک پذیر و افراد عادی نعنا منجر به کاهش علایم ناشی از تجمع گاز در روده‌ها می‌گردد.
• با مهار رشد هلیکوباکترپیلوری احتمال بروز زخم معده و اثنی عشر را کاهش می‌دهد.
درمان :
• التهاب حاد معده که توام با درد باشد.(خوراکی) کمکی
• در بیماران با روده تحریک پذیر با کاهش گاز روده منجر به کاهش درد می‌گردد. (خوراکی) معادل
• با افزایش ترشح صفرا منجربه کاهش سوئ هضم وافزایش اشتها می‌گردد. (خوراکی) کمکی
• منجر به کاهش اسپاسم عضلانی وکوفتگی آن می‌گردد. (موضعی) کمکی
• باعث کاهش ورفع سردردهای عصبی-کششی می‌گردد. (موضعی) معادل و کمکی

تداخلات دارویی:
• اثر نیفدیپین را افزایش می‌دهد.
• مهار کننده نسبتاً قوی آنزیم کبدیP450 بوده لذا باید در مصرف توام با داروهایی که متابولیسم کبدی دارند احتیاط گردد.(مراجعه شود به مبحث هوفاریقون)

خواص داروئي:
نعناع از نظر طب قديم ايران نسبتا گرم و خشك است و از نظر خواص دارويي از پونه قوي تر است .

از نعناع اسانس ، روغن و تنتور تهيه مي كنند كه مصارف طبي مختلفي دارد كه عبارتند از :
1) نعناع باد شكن است و گاز معده و روده را از بين مي برد .
2) نعناع تقويت كننده معده وبدن است .
3) نعناع ضد تشنج و ضد سرفه است .
4) يك فنجان چاي گرم نعناع سينه را آرام مي كند .
5) نعناع مسكن ،‌آرام بخش است .
6) استفاده از نعناع درد شكم را برطرف مي كند .
7) نعناع درمان سرماخوردگي و آنفوانزا مي باشد .
8) نعناع ناراحتي هاي عصبي را برطرف مي كند .
9) براي تسكين درد دندان نعناع را دردهان گذاشته و بجويد .
 10) آشاميدن چاي نعناع و يا عصارع نعناع خونريزي سينه را قطع مي كند .    و... .
 
 نعنا و پیشگیری:
نعنا در پیشگیری از اختلالات سوء هضم بواسطه
1) افزایش ترشح صفرا
2) کاهش ترشح اسید معده
3) کاهش تجمع گاز در روده
4) شل کردن عضلات صاف جدار روده

موثر می‌باشد.

بررسي هاي محققين نشان مي‌دهد روغن نعنا تاثير بسيار زيادي روي بيماراني دارد كه از سندرم تحريك پذيري شديد معده رنج مي‌برند. بيماراني كه از روغن نعنا استفاده كرده‌اند بين 5 تا 20 درصد از علائم وريدهاي شكمي و معده، گرفتگي عضلاني، نفخ معده، يبوست و اسهال را كمتر بروز داده‌اند.
نعنا مي‌تواند با خاصيت آرامش بخشي خود، عمومي‌ترين عامل دفاعي بدن در برابر سندرم تحريك پذيري شديد معده IBS تلقي شود. همچنين چاي نعنا مي‌تواند به‌عنوان عاملي عليه برفك دهان و جلوگيري از حالت تهوع در زمان بارداري عمل كند.عصاره نعنا به‌طور معمول در محصولاتي نظير دهان‌شويه‌ها، آدامس، خمير دندان، اسپري‌هاي خوشبو كننده، مواد جويدني، قرص نعنا و مرهم‌هاي مختلف به كار برده مي‌شود. نعنا همچنين خاصيت ضد‌ميكروب، ضد‌قارچ و ضد‌ويروسي دارد. برخي گياهان هم خانواده نعنا مانند ريحان، مرزنگوش و پونه كوهي نيز خواصي مشابه نعنا دارند و مي‌توانند در درمان بيماري‌ها موثر واقع شوند.

 خواص:
• اثر شل‌کنندگی بر روی عضلات صاف دستگاه گوارش دارد.
• باعث کم شدن فشار داخل معده شده لذا ترشح اسید را کاهش می‌دهد.
• منجر به کاهش گاز داخل روده‌ها می‌شود.
• با مهار رشد و تکثیر میکرب هلیکوباکترپیلوری از بروز التهاب و زخم معده و اثنی عشر جلوگیری می‌کند.
• باعث افزایش صفرا می‌گردد.
• اثرات ضد اسپاسم در اختلالات عضلانی- عصبی دارد.


موارد منع مصرف:
• بعلت افزایش ترشح صفرا در مواردی که انسدادی در مسیر صفراوی وجود دارد( سنگ کیسه صفرا و مسیر صفراوی) با احتیاط مصرف گردد.
• بعلت اثر شل کنندگی دریچه تحتانی مری در افرادی که برگشت اسید معده به مری دارند با احتیاط مصرف گردد.
• موارد نادر پس از تماس با پوست اطراف بینی نوزادان منجر به حساسیت تنفسی گشته لذا در این موضع نباید مصرف گردد.

نعناع فلفلی

 نام علمي: Piperita  Mentha                                                                                                                                                              

Peppermint   

  خانواده:  Lamiaceae

معرفی و گیاهشناسی:
گیاهی است علفی و چند ساله، دارای ساقه های خزنده (استولون) و ساقه های زیر زمینی (ریزوم)، ساقه اش چهارگوش به رنگ قرمز مایل به بنفش که برگ های بیضوی شکلی به صورت متقابل روی آن قرار می گیرند. گل های آن به رنگ بنفش هستند و میوه اش کپسولی به رنگ قرمز است که دارای بذوری بدون قوه ی رویشی می باشد.                                 

 نیاز های اکولوژیکی و پراکنش:
این گیاه بومی کشورمان نیست ولی بطور وسیع در اکثر استان ها کشت می شود. نعناع فلفلی را در اکثر مکان ها می توان کاشت ولی در شرایط روز بلند و رطوبت بالا و دمای 18 تا 20 درجه دارای بهترین عملکرد کمی و کیفی است.

کاشت، داشت و برداشت :
نعناع فلفلی گیاهی چندساله است و به همین دلیل آماده سازی اولیه خاک دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد.

تکثیر رویشی از طریق ریشه رست (استولون): استولون نوعی ساقه است و دارای گره هایی است که از محل آنها ریشه تولید می شود.

تکثیر رویشی از طریق پاجوش: در اواخر بهار (خرداد ماه) پاجوش های دارای 8 تا 10 سانتی متر ارتفاع را از بوته های 2 تا 3 ساله جدا می کنیم و در زمین موردنظر کشت می کنیم.
سرشاخه های گلدار و برگ ها مورد برداشت قرار می گیرند. روش و زمان برداشت به نوع مصرف اندام های جمع آوری شده بستگی دارد.

فرآوری :
برگ ها و سرشاخه های گلدار دارای 1 تا 2 درصد اسانس، تانن، فلاونوئید، کولین و یک ماده تلخ هستند. اسانس نعناع فلفلی دارای بیش از 20 نوع ترکیب شیمیایی است که مهمترین آنها عبارتند از: منتول (40 تا 60 درصد)، منتوفوران، منتون، پیپریتون، پولگون، سینئول و ... .

خواص درمانی و کاربرد:
نعناع فلفلی دارای خواصی مانند ضد اسپاسم، پیشگیری کننده از استفراغ، ضد نفخ و خنک کننده است. منتول موجود در اسانس اش یک ماده ی آنتی باکتریال قوی می باشد  و از اسانس نعناع فلفلی برای معطر کردن داروها و خمیر دندان ها و ... استفاده می شود.

منابع:

-          سايت همشهري آن لاين

-          نعنا ترجمه دكتر محمد رضا رضواني

-           گروه سلامت سيمرغ seemorg.com

-          سايت پژوهشكده گياهان دارويي جهاد دانشگاهي

-          http://florabase.calm.wa.gov.au