چکیده

پسته یکی از محصولات عمده صادراتی بخش کشاورزی ایران و ایران بزرگترین صادر کننده این محصول در سطح جهان است. سهم چشمگیری از تولید، سطح زیر کشت، مقدار و ارزش صادرات جهانی پسته به ایران اختصاص دارد. علی رغم اینکه ایران بزرگترین تولید کننده و صادر کننده پسته در جهان است که ایران در تولید و صادرات پسته از مزیت نسبی برخوردار است، در زمینه تولید، بازاریابی و صادرات پسته مشکلات زیادی وجود دارد. در رابطه با تولید پسته مشکل بیشتر به بهره وری پایین عامل زمین برمی گردد، به گونه ای که کشور از این بابت رتبه دهم را در میان ده تولید کننده عمده جهان در سال 2005 داشته است. در زمینه بازاریابی، عدم توجه به عمل آوری بهداشتی و انبارداری صحیح محصول و در زمینه صادرات نیز ناکرایی بازار صادراتی و ساختار نامناسب(انحصار چند جانبه خرید) و نبودن اطلاعات دقیق و کامل از وضعیت بازار جهانی و قیمتها از مشکلات عمده می باشند. برخورداری از مدیریت علمی در مزرعه و به دنبال آن افزایش عملکرد و بهره وری، اثر انکارناپذیری بر افزایش تولید این محصول دارد. ایجاد و گسترش واحدهای تحقیق و توسعه نیز قدرت رقابت کشور در بازار جهانی پسته و همچنین میزان تولید این محصول را افزایش خواهد داد. با شناسایی بازارهای بالقوه جدید، صادرات پسته کشور افزایش می یابد و همچنین کاهش آسیب پذیری صادرات پسته کشور از ره آوردهای دیگر آن خواهد بود. در زمینه بازاریابی پسته، فرهنگ سازی و نظارت جهت عمل آوری و نگهداری بهداشتی و تولید محصول استاندارد، می تواند کارگشا باشد.

کلید واژه ها: پسته، تولید، بازاریابی، صادرات.

مقدمه و ضرورت تحقیق:

چشم انداز تمام شدن منابع نفتی در آینده ای نزدیک و وجود مشکلات ناشی از اقتصاد تک محصولی و همچنین نوسانهای غیر عادی در درآمدهای نفتی طی چند دهه گذشته ایجاب کرده است که سیاستگذاریهایی در جهت افزایش صادرات غیر نفتی، بویژه محصولات کشاورزی انجام شود(خلیلیان و فرهادی، 1381). بخش کشاورزی همواره نقش چشمگیری در صادرات غیر نفتی و کسب درآمدهای ارزی کشور داشته است. پسته یکی از محصولات عمده صادراتی بخش کشاورزی ایران است.

در ایران افزایش تولید پسته، بیشتر از طریق افزایش سطح زیر کشت صورت گرفته است. اما کشور آمریکا(رقیب عمده ایران) توانسته است علاوه بر سطح زیر کشت از عامل بهبود در عملکرد نیز بهره گیرد. عملکرد پسته در ایران بویژه در چند سال اخیر از عملکرد جهانی پسته، پایینتر بوده بطور مثال در سال 1384 متوسط عملکرد پسته در ایران 680 کیلوگرم در هکتار بوده است؛ یعنی در حدود 40% پایینتر از متوسط عملکرد جهانی. شواهد آماری از یک طرف نشان می دهد که ایران بزرگترین تولید کننده و صادر کننده پسته در سطح جهان است و از طریف دیگر نشان دهنده این است که عملکرد پسته در ایران نسبت به عملکرد جهانی پسته در ایران نسبت به عملکرد جهانی پسته پایین تر است، بعلاوه سهم ایران از بازار جهانی این محصول به دلیل حضور کشورهای رقیب ایران(آمریکا و ترکیه) تنزل یافته است.

استان کرمان، بزرگترین استان تولید کننده پسته در کشور می باشد. این استان به تنهایی 51/76% از اراضی زیر کشت پسته و 54/64% از تولید پسته کشور را به خود اختصاص داده است. عملکرد پسته در این استان بسیار پایین است، پایین بودن عملکرد در ایران را می توان به عملکرد پایین تولید پسته در استان کرمان به عنوان بزرگترین قطب تولید پسته کشور مربوط دانست. چنانچه استان کرمان در سال  زراعی 3/573 کیلوگرم در هکتار رتبه هفدهم را در بین 23 منطقه تولید کننده پسته در کشور داشته است. از نظر عملکرد استان سیستان و بلوچستان با عملکردی معادل 3089 کیلوگرم در هکتار در مقام اول قرار دارد و استانهای تهران(1953 کیلوگرم در هکتار)، یزد(1669 کیلوگرم در هکتار)، هرمزگان(1500 کیلوگرم در هکتار) و سمنان (7/1397 کیلوگرم در هکتار) به ترتیب در مقامهای بعدی قرار دارند. عملکرد پایین تولید پسته در استان کرمان نتیجه کم آبی و بی آبی بوده و خشکسالیهای 4-3 سال اخیر نیز مزید بر علت شده است. از ده شهرستان تابعه این استان، شهرستان رفسنجان با تولید بیش از 60% پسته استان به عنوان عمده ترین قطب تولیدی پسته در ایران می باشد.

این عوامل روی هم رفته ضرورت بررسی عوامل موثر بر عملکرد، بررسی وضعیت و مشکلات تولید، بازاریابی و صادرات پسته را در کشور ایجاب می کند تا بتوان مشکلات مختلف پسته را شناسایی و به دنبال راه حلی برای آنها بود. در این تحقیق برای بررسی وضعیت و مشکلات تولید و بازاریابی پسته، با توجه به اینکه استان کرمان بزرگترین استان تولید کننده پسته و شهرستان رفسنجان عمده ترین قطب تولیدی پسته در ایران می باشد، استان کرمان(شهرستان رفسنجان) مورد مطالعه قرار گرفته است.

تولید پسته در ایران

مطابق آمار سال 1384، استان کرمان با 51/76% سطح بارور پسته کشور مقام اول را داراست و دو استان یزد و خراسان رضوی به ترتیب با 02/8% و 25/5% مقامهای دوم و سوم سطح زیر کشت را به خود اختصاص داده اند. استان کرمان با 54/64% تولید پسته کشور در جایگاه نخست قرار گرفته است. استانهای خراسان رضوی، یزد، سمنان، فارس و سیستان و بلوچستان به ترتیب با 97/8%، 01/7%، 23/5%، 26/4% و 17/3% سهم در تولید این محصول مقامهای دوم تا ششم را به خود اختصاص داده اند. این آمارها نشان می دهد علیرغم اینکه 51/76% از زمینهای زیر کشت پسته به استان کرمان اختصاص دارد ولی تنها 54/64% از میزان کل تولید پسته کشور مربوط به این استان می باشد و دلیلش پایین بودن عملکرد در این منطقه نسبت به سایر مناطق کمتر می باشد.

تنگناها و مشکلات موجود در تولید پسته:

1- یکی از مشکلات عمده تولید پسته در استان کرمان پایین بودن عملکرد محصول در این منطقه نسبت به سایر مناطق می باشد.

2- یکی دیگر از مشکلات عمده تولید پسته در استان کرمان محدودیت آب می باشد. استان کرمان در مجموع استان خشکی بوده، با توجه به اینکه استان کرمان 7/17% از اراضی کل کشور را شامل می شود تنها 5/4% از ذخائر آب قابل کنترل کشور و فقط 1/1% از آبهای جاری کشور در این استان می باشد(فتاحی اردکانی، 1375).

3- شوری آب به خاطر برداشت غیر مجاز از سفره های آب زیرزمینی، به اندازه کم آبی مشکل آفرین بوده است.

4- خسارات مربوط به تغییرات جوی یکی دیگر از مشکلات تولید پسته در این استان می باشد.

5- از جمله مشکلات دیگر چسته در امر تولید، آفات مختلف می باشد، آفات مختلفی از قبیل: شیره، کرم ساقه خوار و ... را می توان نام برد که در مراحل مختلف بر روی محصول اثر می گذارند(فتاحی اردکانی، 1375).

6- یکی دیگر از مشکلات کشاورزان توزیع ناعادلانه و بی موقع بعضی از نهاده ها مانند کود می باشد.

بازاریابی پسته

مهمترین خدمات بازاریابی در مورد پسته عبارتند از جمع آوری محصول از سطح باغات، درجه بندی، بسته بندی، حمل و نقل، تبدیل، انبارداری، تامین اعتبار و مقابله با ریسک(شفیعی، 1378). عمده ترین مشکلات بازاریابی پسته عبارتند از:

1- عدم توجه به عمل آوری بهداشتی و انباردار صحیح محصول.

2- بی ثباتی بازار از لحاظ قیمت.

3- ساختار  نامناسب بازار جهت فروش پسته.

4- افت قیمت پسته در فصل برداشت که این امر ناشی از نبود نقدینگی برای خرید و عرضه پسته کشاورزان به بازار است و افزایش هزینه های تولید و فرآوری که باعث شده کشاورزان به سود کمتری دست پیدا کننده(نقدینگی پایین کشاورزان و وجود مشکلات جهت خرید نقدی پسته در فصل برداشت).

وضعیت جهانی تولید و صادرات پسته

براساس آمارهای موجود می توان گفت عمده ترین کشورهای تولید کننده پسته جهان، ایران، آمریکا، ترکیه، سوریه، چین، یونان، ایتالیا، افغانستان، تونس و ماداگاسکار هستند(2005، FAO). ایران به عنوان موطن اصلی پسته، رتبه اول را در تولید پسته جهان داراست. بطوریکه طبق آمار منتشره، میزان تولید پسته ایران در سال 2005، 227640 تن بوده که به تنهایی حدود 62% پسته جهان را تولید می کند. پس از ایران، آمریکا با تولید 128790 تن پسته دومین کشور تولید کننده پسته جهان به شمار می رود. ترکیه با تولید 60000 تن پسته مقام سوم جهان را داراست(2005، FAO). همچنین  در بین کشورهای جهان، ایران با دارا بودن 332590 هکتار اراضی زیر کشت پسته به تنهایی حدود 33% از کل اراضی زیر کشت پسته جهان را به خود اختصاص داده و مقام اول را داراست. پس از آن آمریکا با 42530 و ترکیه با 38600  هکتار به ترتیب مقام های دوم تا سوم را به خود اختصاص داده اند(2005، FAO). در ابتدا فقط ایران و ترکیه صادر کننده پسته بوده اند. سوریه از سال 1973، آمریکا از سال 1982 و چین از سال 1990 به جرگه صادر کنندگان پسته پیوسته اند. برطبق آمار منتشره توسط FAO در سال 2004، ایران، آمریکا و چین به ترتیب با صادرات 145730، 47370 و 21850 تن پسته، عمده ترین صادرکنندگان پسته در جهان بوده اند.

ساختار بازار پسته در ایران و جهان

ایران همواره یکی از بزرگترین صادر کنندگان پسته بوده و توانسته در طول دوره صادراتی خود به عنوان یک دهنده قیمت نسبت به سایر صادر کنندگان در بازار جهانی مطرح باشد. بازار پسته در جهان ساختار انحصاری چند جانبه را داشته و ایران در این بازار می توانست به عنوان یک تولید کننده مسلط بر بازار، رهبری قیمت را بدست گیرد. در هر صورت ایران به عنوان بزرگترین تولید کننده پسته نتوانست در طول دوره صادراتی خود به طور مستمر نقش حاکم را ایفا کند. دلایل این ناتوانی را به شرح زیر می توان خلاصه نمود:

1- عدم وجود یک ارگان مرکزی برای کنترل و نظارت بر صادرات و همچنین هماهنگ کردن صادرکنندگان پسته به منظور کنترل قیمت صادراتی.

2- عدم وجود یک ارگان مرکزی به منظور هماهنگی لازم بین تولید و صادرات و همچنین داشتن دانش کامل در مورد بازار جهانی پسته.

3- وارد شدن آمریکا در بازار جهانی پسته به عنوان یک تولید کننده عمده پسته در سالهای اخیر.

در حال حاضر، ایالات متحده آمریکا توانسته خود را از یک وارد کننده به یک صادر کننده بزرگ پسته تبدیل کند و با حرکت در این راستا، ساختار بازار را به سوی نوعی از انحصار دو جانبه سوق دهد. در بازار فعلی پسته نیز رقابت از طرف آمریکا برای بدست آوردن سهم بیشتری از بازار، بیشتر به صورت غیر قیمتی اعمال شده است، به خصوص در سالهای اخیر آمریکا سعی کرده است رقابت را بیشتر روی تبلیغات و کیفیت و طراحی در بسته بندی متمرکز کند و با توان بالقوه ای که در دو مورد اخیر دارد توانسته بازار را تحت تاثیر قرار دهد. در مقابل ایران، برنامه ریزی منظم و معینی در زمینه تولید، بازاریابی و بسته بندی محصول نداشته و بیشتر به اهرم قیمت متکی بوده است و پیش بینی می شود با افزایشی که صادرات آمریکا در اعمال اهرمهای غیر قیمتی داشته از قدرت این اهرم در این نوع از بازار کاسته شده و در آینده آمریکا با افزایش تولید و با توجه به محدود بودن بازارهای جذب پسته، موقعیت پسته ایران در بازار جهانی دچار مخاطره گردد.

مشکلات موجود بر سر راه صادرات پسته ایران

1- بیشتر خشکبار ایران به صورت فله و در نتیجه ارزان صادر می شود که در نتیجه ارزش افزوده بسته بندی آن عاید کشورهای صادر کننده مستقیم می گردد.

2- وجود تجار غیر حرفه ای در صادرات پسته و خشکبار مشکلات فراوانی را ایجاد نموده است.

3- مشکل دیگر پسته صادراتی مسئله افلاتوکسین می باشد.

4- نداشتن تبلیغات برای محصولات صادراتی ایران در سطح جهانی از جمله مشکلات دیگر می باشد.

5- بسته بندی نامناسب پسته، مشکل دیگر آن می باشد، در حال حاضر که قیمت جهانی پسته رو به کاهش گذارده عملیات بسته بندی، رعایت نکات بهداشتی و استانداردها، صادرات پسته ایران را دچار مشکل کرده است.

6- از مشکلات دیگر صادرات پسته عدم ثبات در سیاستهای تجاری اعمال شده است، که مسلماً این امر موجب می شود درجه ریسک صادرات محصول زیاد شده و در نتیجه بر صادرات اثر منفی بگذارد.

7- نبودن اطلاعات دقیق و کامل از وضعیت بازار جهانی و قیمتها مشکل دیگر صادرات پسته می باشد.

8- فقدان رابطه منطقی بین ریال و ارزهای معتبر بین المللی و همچنین نوسانات بسیار نامنظم و آشفته آن، که باعث صادرات غیر مجاز می شود از دیگر مشکلات پسته می باشد.

9- به علت شرایط تورمی کشور و افزایش تقاضای داخلی، قیمت داخلی پسته نیز به شدت در حال افزایش بوده است و افزایش قیمت داخلی دارای اثر منفی بر عرضه صادرات است. از سوی دیگر در مقابل افزایش قیمت داخلی، قیمت صادراتی نیز افزایش یافته است که اثر منفی بر مشتریان پسته داشته و آنها را متمایل به خرید از کشورهای دیگر می نماید(رضایی صومعه، 1379).

پیشنهادها

1- با توجه به اینکه آب در منطقه به عنوان اصلی ترین عامل افزایش عملکرد می باشد، روشهایی برای آبیاری بکار گرفته شود که راندمان آبیاری را افزایش دهد.

2- نهاده هایی که دولت برای آنها سوبسید پرداخت می کند مثل کود شیمیایی و سم به موقع و عادلانه و براساس نیاز کشاورزان توزیع گردند، که موجبات استفاده نامناسب(خصوصاً از نظر زمان مورد استفاده) ایجاد نگردد.

3- تشکیل تعاونی هایی در جهت توزیع بهتر و زمان مناسب تر در استفاده از نهاده هایی همچون ماشینهای کشاورزی و...

4- ترویج واریته هلی جدید و اصلاح واریته های موجود که توانایی مقاومت در برابر شرایط اقلیمی نامساعد و تغییرات ناگهانی را بالا ببرد.

5- فرهنگ سازی و نظارت جهت عمل آوری و نگهداری بهداشتی و تولید محصول استاندارد.

6- برگزاری جلسات و سمینارهای سالانه در حضور باغداران و متخصصان در خصوص آشنایی با نظرات متخصصین و استفاده از تجربیات و پیشنهادات باغداران.

7- سرمایه گذاری در صنعت بسته بندی و درجه بندی محصولات که این کار از صادر شدن پسته ایران به صورت فله و در نتیجه ارزان جلوگیری می کند.

8- رعایت استانداردهایی از سوی ادارات ذیربط و جلوگیری از صدور کالاهای نامرغوب که باعث خدشه دار شدن نام محصولات ایران می گردد.

9- اهمیت دادن و حدی تلقی کردن تبلیغات محصولات صادراتی ایران در سطح جهانی.

10- دست اندرکاران بایستی درصدد تربیب تجار حرفه ای برآیند که بهره ای از دانش روز تجارت داشته باشند.

11- شناخت بازارهای بالقوه جدید و توجه به صدور مستقیم به این بازارها که محصول ایران را با قیمت بالاتر از کشورهای صادر کننده مجدد خریداری می کنند.

12- یکی از مهمترین ابزارهای تجارت در دنیای امروز اطلاعات دقیق و کامل از وضعیت بازارهای جهانی است که این اطلاعات به سرعت و به سهولت می بایست در اختیار صادر کنندگان قرار گیرد.

13- بازگذاشتن اقتصاد کشور نسبه به تجارت بین المللی و گرایش به سمت جهانی شدن، از این طریق می توان در بازار جهانی پسته قدرت انحصاری خود را افزایش داد و به تدریج در نقش یک بنگاه مسلط عمل نمود.

14- با توجه به اینکه سیاستهای ارزی در توسعه صادرات محصولات کشاورزی موثر هستند، اتخاذ سیاستهای مناسب و ثبات آنها لازم و ضروری است.

فهرست منابع

1- خلیلیان، ص و فرهادی، ع. 1381. عوامل موثر بر صادرات بخش کشاورزی، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، شماره 39، ص 84-71.

2- رضایی صومعه، ر. 1379. بررسی عوامل موثر بر صادرات پسته، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس.

3- شفیعی، ل. 1378. بررسی بازاریابی پسته شهرستان رفسنجان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس.

4- فتاحی اردکانی، ا. 1375، تحلیل بهره وری عوامل موثر بر تولید پسته، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس.

5- وزارت جهاد کشاورزی. سالهای مختلف. آمارنامه کشاورزی.

6- http://faostate. fao.org.

منبع:فصلنامه علمی تحلیلی خبری پسته ایران شماره ۵     نویسنده:سمیه امیر تیموری  

 فرستنده مطلب: م . قشمی فیروزه