ذغال اخته
گیاه شناسی
ذغال اخته از خانواده Cornaceae، جنس Cornus و گونه mas میباشد. این گیاه به صورت درختچه و به ارتفاع 6-4 متر بوده و خزانپذیر یا همیشه سبز میباشد. ذغال اخته دارای برگهای بیضی شکل یا حاشیه ساده و مواج و دمبرگ کوتاه به طول 10-5 میلیمتر بوده و به صورت متناوب روی شاخهها قرار میگیرند. گلهای آن حاوی 4 کاسبرگ، 4 گلبرگ زرد رنگ، 4 پرچم و یک مادگی دو برچهای میباشد. میوههای آن قرمز بوده که در زمان رسیدن به رنگ قرمز تیره در میآیند و در زمان نارس حالت گس دارند. قلمههای ذغال اخته سخت ریشهزا بوده و متداولترین روش ازدیاد آن از طریق جدا کردن پاجوشها میباشد.
آب و هوا
ذغال اخته در ایران در مناطق مختلف نظیر جنگلهای ارسباران، قزوین، آذربایجان، بیشهزارهای دامنه البرز و گیلان رشد میکند.
دمای بیش از حد در طی فصل رشد موجب ضخیم شدن پوست میوه و ریزش آن میگردد. ذغال اخته بومی مناطق گرم و مرطوب بوده و در طی فصل رشد نیاز به رطوبت نسبی بالا دارد. در صورت بارندگی نیاز به آبیاری نداشته، اما در صورت بارش کم، آبیاری منظم الزامی میباشد.
ذغال اخته میتواند تا دمای 15- درجه سانتیگراد را در طی دوره استراحت تحمل کند. این گیاه برای تمایزیابی گلها به 1100-700 ساعت سرما نیاز دارد. همچنین به علت باز شدن گلهای آن در اوایل بهار، به سرمای دیررس بهاره حساس میباشد. عامل گردهافشانی آن زنبور عسل بوده و بارندگی و یا ابری بودن هوا در اوایل بهار موجب کاهش فعالیت زنبورهای عسل گردیده و در نتیجه گردهافشانی به اندازه کافی انجام نمیگیرد.
بادهای گرم و خشک، کمبود آب و مواد غذایی موجب ریزش میوههای ذغال اخته میشوند. این گیاه به شرایط غرقابی، شوری و خشکی بسیار حساس میباشد. در مناطق با زمستانهای ملایم، میتوان نهالهای آن را در پاییز به زمین اصلی انتقال داد و در مناطق سرد، زمان مناسب کشت نهال اوایل بهار میباشد.
عادت گلدهی
گل انگیزی گلهای ذغالاخته دراواخر پاییز در جانب شاخههای یکساله بوده و گلهای آن در اوایل بهار درون گلآذین چتری و قبل از برگها باز شده و دوره گلدهی آن 14-10 روز میباشد. در قاعده هر گل آذین 4 برگچه مقعر به شکل بیضی که گوشوارک نامیده میشوند، تشکیل میگردد. تولید شهد در قاعده گلبرگهای گلهای این گیاه موجب جلب حشرات و گردهافشانی میگردد. درون هر گل آذین ذغال اخته به طور متوسط 25-12 گل تشکیل میشود.
میوهدهی
ذغالاخته 4-3 سال بعد از کشت شروع به محصولدهی کرده و میوههای آن در اردیبهشت ماه تشکیل شده و برداشت محصول در ارقام زودرس در خرداد ماه و در ارقام دیررس در نیمه دوم مرداد شروع میشود. میوه آن از نوع شفت بوده و نافرازگرا میباشد. از شاخصهای برداشت آن تغییر رنگ دم میوه به رنگ آبی تیره و آسان جدا شدن میوه از شاخه میباشد.
ترکیبات و ارزش غذایی
میوه ی نرسیده ی آن به علت داشتن اسید زیاد، بسیار ترش است ، ولی میوه ی رسیده ی آن به رنگ قرمز روشن و خوش مزه و شیرین است. این میوه در تابستان، عرضه و معمولاً به صورت تازه مصرف می شود ، ولی به صورت خشک، مربا، کنسرو، ترشی، آب میوه، سس، نکتار، ژله، مارمالاد، سرکه، لواشک و قرص های آنتی اکسیدان نیز مورد استفاده قرار می گیرد.
این میوه حاوی مقادیر زیادی آهن ، کلسیم ، اسید فولیک ، ویتامین های E , B1 , B2 , C و فلاوونوئیدهاست.
آنتوسیانین موجود در زغال اخته رنگدانه ای از گروه فلاونوئیدها می باشد که عامل رنگ قرمز در گوجه فرنگی و دیگر میوه هاست. میوه های خانواده ی گیلاس (CHERRY) و زغال اخته (CORNELIAN CHERRY) حاوی مقادیر بالای آنتوسیانین هستند. حدود 17 ترکیب آنتی اکسیدان از خانواده ی گیلاس استخراج شده است که ویتامین E,C و ملاتونین نیز جزء آنها هستند. قرص های آنتی اکسیدان در برخی کشورهای اروپایی به نام قرص های یکی در روز (ONE DAY) معروف هستند و بدون تجویز پزشک نیز خریدشان برای عموم آزاد است.
فواید درمانی
قسمت هایی از این گیاه که در تغذیه درمانی استفاده می شود عبارتند از : میوه ، برگ ، پوست و ریشه درخت.
1. زغال اخته دارای تانن و اسیدهای آلی، آنتوسیانین ها (گروهی از فلاونوئیدها) به ویژه از خانواده ی فلاون و ایزوفلاون، کاروتنوئیدها، آنتی اکسیدان ملاتونین ( که به صورت قرص آنتی اکسیدان حاصل از فرآورده های طبیعی به بازار عرضه می شود) می باشد. آنتی اکسیدان ها مقاومت بدن در برابر بیماری های غیرواگیر که از رادیکال آزاد تولید می شود را بالا می برند و به پیش گیری از صدمه به سلول ها و بافت های بدن در مقابل این رادیکال های آزاد کمک می کنند. رادیکال های آزاد، داخل بدن تولید می شوند و یا از طریق عوامل محیطی وارد بدن می گردند.رادیکال آزاد اتمی با یک کمبود الکترون در آخرین مدار خود است و می تواند به بافت های بدن آسیب برساند و بیماری هایی چون بیماری قلبی ، سرطان ، دیابت ، تصلب شرایین، آب مروارید ، آرتروز و آرتریت را به وجود آورد. آنتی اکسیدان هایی چون فلاونوئیدها، ویتامین E , C ، ملاتونین، آنتوسیانین ها با دادن یک الکترون، باعث خنثی شدن رادیکال های آزاد بدن می شوند ، در نتیجه از این بیماری ها جلوگیری می کند.
2. مقدار فروکتوز و گلوگز زغال اخته کم است و مصرف آن برای افراد چاق و بیماران دیابتی مشکلی به وجود نمی آورد. حتی جوشانده ی برگ آن با گل توت فرنگی برای درمان دیابت (مرض قند) مؤثر است.
3. هورمون ملاتونین موجود در آن خواب انسان را راحت و عمیق می کند. این عمل به طور طبیعی و روزمره انجام می شود. این هورمون مسئولیت تنظیم ریتم 24 ساعته ی، روز و شب بدن را به عهده دارد. زغال اخته حاوی مقادیر زیادی ملاتونین است.
4. پوست زغال اخته تب بر است و در رفع اسهال مؤثر می باشد. حتی میوه ی آن نیز اثر قابض دارد ، از این رو خوردن آن در رفع اسهال و ورم معده مؤثر است. برای درمان اسهال بهتر است یک قاشق سوپخوری زغال اخته را با یک فنجان آب سرد مخلوط نموده و آن را به مدت 5 دقیقه بجوشانید و پس از 15 دقیقه دم کشیدن آن را صاف کرده و هر روز 2 تا 6 فنجان بنوشید.
5. محققی به نام دکتر LECLERC,H. نشان داده است که جوشانده ی پوست زغال اخته در درمان بیماری مالاریا مؤثر است. جوشانده ی 60 گرم پوست درخت زغال اخته در یک لیتر آب اثر تب بر و ضد مالاریا دارد. جوشانده ی فوق را باید به تدریج صبح و ظهر و شب به میزان 1 یا 2 استکان با کمی قند میل نمود.
6. زغال اخته به عنوان ضد اتصال چند نوع باکتری در ادرار و مدفوع شناخته شده است؛ به عبارت دیگر زغال اخته به خروج باکتری ها از بدن کمک می کند. باکتری اشرشیاکلی عامل 85 درصد عفونت های مجاری ادراری است. یکی از متداول ترین عفونت ها، التهاب مثانه است که به ویژه در خانم ها شایع است. که به نظر می رسد اسید بنزوئیک موجود در زغال اخته در ایجاد خواص درمانی و پیشگیری نقش داشته باشد؛ هر چند تحقیقات اخیر نشان می دهند که این اثر احتمالاً به دلیل وجود پلیمری در زغال اخته است که ماهیت آن هنوز شناخته نشده است. این ملکول ناشناخته از اتصال اشرشیا کلی، به دیواره ی مثانه و مجاری ادراری جلوگیری می کند و به این ترتیب، از رشد و تکثیر باکتری و ایجاد عفونت، جلوگیری می کند. لازم به ذکر است که زغال اخته نمی تواند جایگزین آنتی بیوتیک شود، اما استفاده از این میوه و آب آن می تواند اثر داروهای مورد استفاده در این شرایط را تقویت کند.
7. همچنین دریافت منظم آب زغال اخته برای اسیدی کردن ادرار در افراد مبتلا به ادرار بدبو و سنگ های ادراری مؤثر است. اگر سنگ کلیه از جنس کلسیمی باشد ، آب زغال اخته در رفع آن اثر چشمگیری دارد .
8. زغال اخته در بند آمدن خون مؤثر است. لذا خوردن میوه ی خام و سایر فرآورده های آن برای بیماران توصیه می شود. در این رابطه ابوعلی سینا دانشمند و پزشک مشهور اسلام، آب زغال اخته را برای شستشوی زخم های جلدی و گرد ریشه ی آن را برای التیام زخم ها بکار می برد.
9. شربت زغال اخته ضد عطش است. خصوصاً در تابستان برای جلوگیری از گرمازدگی نوشیدن شربت آن بسیار مؤثر است.
10. نظریه ای وجود دارد که زغال اخته برای درمان شب ادراری بچه ها هم مفید است. بدین منظور 30 گرم برگ آن را در یک لیتر آب بریزید و آن را بقدری بجوشانید تا یک سوم آن بخار شود و پس از صاف نمودن آن را با شکر شیرین کنید و قبل از خواب 1 فنجان به کودک بدهید.
علت ناشناخته بودن زغال اخته در ایران
این میوه و فواید زیاد آن در ایران ناشناخته مانده است بدین دلیل که ؛
1- این میوه به صورت بسته بندی غیربهداشتی ، فله ای و عمدتاً توسط دست فروشان دوره گرد عرضه می گردد.
2- متخصصان صنایع غذایی در مورد صنایع تبدیلی این میوه مثل خشک کردن، مربا، شربت، ژله، مارمالاد و ... تحقیقات انجام نداده اند.
3- متخصصان علم تغذیه در مورد تأثیر زغال اخته بر سلامتی بدن تحقیقاتی انجام نداده اند.
4- متخصصان داروساز در مورد تولید داروهای ضد اکسیدان و ضدالتهابی و ... این میوه بررسی های لازم را به عمل نیاورده اند.
تأثیر زغال اخته در تقویت مغز و بهبود سیستم عصبی :
رادیكال های آزاد همانند اتم هایی هستند كه وقتی اكسیژن با دیگر اجزای بدن دچار واكنش می شود، شكل می گیرند، این رادیكال های آزاد برای بدن مضر هستند و می توانند باعث آسیب دیدگی سلول های مغز و بدن شوند، حتی می توانند منجر به انواع سرطان ها شوند.
باید توجه داشت هر چه سن افراد بالاتر می رود قدرت دفاع در برابر رادیكال های آزاد كاهش پیدا می كند. اما می توان با خوردن زغال اخته این آسیب دیدگی ها را به حداقل رساند. از خواص زغال اخته می توان به موارد ذیل اشاره كرد:
۱) بهبود عملكرد سیستم عصبی: متخصصان اعصاب زغال اخته را به عنوان قوت مغز معرفی می كنند. مطالعات نشان داده است زغال اخته باعث كاهش عوارض ناشی از بیماری های عصبی می شود.
۲) از بروز كلسترول جلوگیری می كند: زغال اخته مانع از بروز كلسترول می شود و از ساخته شدن و شكل گرفتن لخته های خون در بدن جلوگیری می كند.
۳) باعث تقویت و بهبود بینایی می شود: زغال اخته باعث تقویت بینایی و جلوگیری از آسیب بینایی و كم شدن دید یا بالارفتن سن می شود.
۴) باعث سلامت كلیه ها و مسائل مربوط به ادرار می شود: زغال اخته از لایه سازی روی دیواره های مثانه توسط یك نوع باكتری جلوگیری می كند بنابراین به سلامت ادرار كمك می كند. می توان زغال اخته را به صورت تازه یا با ماست مخلوط كرد و خورد.
منبع:
کتاب میوه کاری دکتر خدیوی
