قارچ كوپرينوس يا مرد پشمالو

Coprinus comatus (Muller Fries) S.F. Gray

قارچ مرد پشمالو براي مدت هاي مديدي به عنوان مطلوب ترين قارچ مورد توجه دوست داران قارچ آمريكايي و اروپايي بوده است. تشخيص آن بسيار ساده است و با رشد متراكم روي بستر و توليد كلاهك هاي قابل توجه، امكان اشتباه را به حداقل مي رساند. بافت شكننده و شيوه منحصر به فرد خود نابودي كه با عطر ملايم و بسيار مطلوب همراه است. اين قارچ به شدت مورد توجه جمع آوري كنندگان و شكارچيان قارچ قرار گرفته است.

بررسي ها حاكي از آن است كه اين قارچ به راحتي قابل كشت روي بسترهاي مصنوعي، چه در طبيعت و چه در شرايط كنترل شده، مي باشد. البته توليد تجاري اين قارچ، به دليل خودنابودي  سريع و تبديل آن به تودة تيره و مركب مانند، مشكل است. اين قارچ براي كساني كه مي توانند يكي دو روز بعد از برداشت آن را مصرف كنند، فوق العاده جالب و لذتبخش است.

گونة Coprinus comatus از نظر طبقه بندي گونه روشني است كه مورد تأييد تمامي قارچ شناسان جهان قرار گرفته و ابهامي در مورد آن وجود ندارد.

كلاهك بلند به طول 4 تا 10 و گاهي 15 سانتي متر و قطر 3 تا 4 و به ندرت 5 سانتي متر ديده مي شود. در ابتدا سفيد مايل به خاكستري بوده ولي به زودي كاملاً سفيد شده و سطح آن با فلس هاي ريز پوشيده مي شود. تيغه هاي سفيد رنگ و ساده، بلند و پهن، آزاد يا به صورت جزئي چسبيده به ساقه است. ساقه به طول 6 تا 12 (گاهي 15) و قطر 1 تا 2 سانتي متر مي باشد. اندازه آن ها تقريباً يكسان بوده و بخش پايه آن حالت حبابي داشته و تو خالي است. يك حلقه متغير ظريف روي پايه وجود دارد كه در حقيقت محل اتصال كلاهك به ساقه مي باشد. هنگام بلوغ كلاهك قارچ، تيغه ها تيره شده و همراه با بافت كلاهك شروع به تحليل مي روند. تحليل رفتن كلاهك از لبه هاي كلاهك شروع شده و به سرعت گسترش مي يابد، به گونه اي كه پس از مدت كوتاهي جز پايه، چيزي از كلاهك باقي نمي ماند.

پراكندگي

اين قارچ را مي توان در تمامي مناطق معتدل، در اواخر تابستان و پاييز يافت. در ايران اين قارچ در دشت ها و مراتع مناطق شمالي كشور حتي در جنگل ها نيز به وفور ديده مي شود.

خصوصيات ميكروسكپي

هاگ هاي تيره، بيضوي با ابعاد 11 تا 15×6 تا 5/8 ميكرون و مجراي خروج لوله تندش كه در يك طرف هاگ قرار دارد، مي باشد.

استرين هاي موجود

كلون كردن اين قارچ بسيار ساده است،‌ خود قارچ نيز به راحتي در دسترس متخصصان مختلف در سراسر دنيا قرار دارد. البته براي تهيه ارقام تجاري لازم است ابتدا ارقام فاقد هاگ، توليد شوند؛ زيرا هاگ هاي اين قارچ مواد ليزكننده اي ترشح مي كند كه موجب نابودي شديد كلاهك قارچ و از بين رفتن آن مي شود به گونه اي كه جداسازي هاگ از بقاياي ذوب شده كلاهك بسيار مشكل است. البته در بعضي منابع گزارش هايي مبني بر تهيه بعضي ارقامي كه دير هاگ مي دهند در دست است

 [Stamets, 1993].

خصوصيات ميسليوم

ميسليوم قارچ سفيد بوده با رشد ريسه هاي هوايي پنبه اي شكل، تشكيل پر گنه خاصي مي دهند كه از ميسليوم هاي درهم رفته هوايي تشكيل شده است. در اغلب استرين ها پرگنه رشد غيرقرينه دارد. ميسليوم بوي نشاسته و كمي شيريني مي دهد (جدول 1).

جدول1- پارامترهاي رشدي قارچ Coprinus comatus

چرخه محصول دهي قارچ: 2 تا 4 چين محصول مي دهد و هر چين در فاصله زماني 4 تا ده روز صورت مي گيرد.

روش طبيعي كاشت

تلقيح مستقيم بذر قارچ (اسپان) در عمق 10 تا 15 سانتي متري خاك هاي آلي غني يا خاك اره گياهان سخت چوب سبب رشد قارچ مي شود. مواد آلي تازه ذخيره شده در خاك، آب خورده و مرطوب محل هاي مناسب براي رشد قارچ مرد پشمالوست.

مخلوط كود اسبي يا كود گاوي با خاك اره يا كلش نيز براي رشد قارچ بسيار مطلوب است. براي تهيه بذر به منظور كشت قارچ در طبيعت خاك ارّه چوب هاي سخت، ضروري است.

راه هاي توصيه شده براي گسترش توده ميسليوم به منظور دستيابي به محصول بهتر

قارچ با شرايط تخميري، سازگاري خوبي دارد. تهيه بذر با استفاده از غلات به سادگي امكان پذير است و بذر تهيه شده مستقيماً به كمپوست حاصل از كلش غلات تلقيح مي شود. تجربيات نشان داده است كه قارچ روي بستر تهيه شده از خاك اره درختان سخت چوب و كودهاي حيواني (گاو يا اسب) بهتر از كمپوست حاصل از كلش محصول توليد مي كند. روي خاك ارّه نيز معمولاً گره هاي اوليه قارچ تشكيل مي شود، ليكن غالباً به رشد كامل اندام باردهي نمي رسند.

تهيه بذر قارچ نيز مستقيماً روي دانه غلات (گندم، جو، چاودار، سور گوم و غيره) امكان پذير است.

بستر مناسب براي توليد محصول

استامتز و چيلتون (1983) فرمولي از كلش غلات و كود حيواني را براي تهيه كمپوست معرفي كرده اند كه محصول خوبي توليد مي كند. محيط ايده آل ديگر به وسيله كود اسبي و خاك اره غني شده با اوره تهيه مي شود. ضايعات كاغذ و تفاله فلفل نيز محصول خوبي مي دهد.

اين قارچ را مي توان دركيسه يا قفسه پرورش داد، ليكن سطح بستر بايد افقي باشد، زيرا اين قارچ سطوح شيب دار را براي رشد نمي پسندد.

ظرفيت و توان توليد محصول

بررسي هاي انجام شده نشانگر آن است كه قارچ قادر است روي بستر ضايعات كاغذ كه با دو درصد پودر سويا غني سازي شده است (5/0 درصد ازت)، كارآيي بيولوژيكي در حدود 80 درصد داشته باشد. اگر چه اين محصول كمتر از محصول توليد شده روي كمپوست حاصل از كود دامي بوده است [Mueller et al.. 1985]. اين قارچ روي محيط فوق از كارآيي بيولوژيك صد در صد برخوردار است.

نكاتي در مورد برداشت محصول

همانطور كه قبلاً ذكر شد، كلاهك قارچ به محض رسيدن هاگ ها از ناحيه لبه ها شروع به نابودي مي كند و به سرعت از بين مي رود. لذا برداشت محصول بايد قبل از تشكيل بازيديوسپورها صورت گيرد. در اين مرحله تيغه هاي كلاهك كاملاً سفيد رنگ است. چنانچه قارچ در اين مرحله برداشت شود، مي توان آن را براي مدت چهار تا پنج روز، در شرايط خنك، نگهداري كرد. چنانچه پس از برداشت محصول كلاهك يا كلاهك هاي رسيده مشاهده شود، بايد بلافاصله آن ها را از اندام هاي باردهي ديگر جداسازي كرد. زيرا مواد مايع آنزيمي ناشي از نابودي اندام هاي بالغ روي محصول سالم در هر سني نيز تأثير گذاشته و آن ها را از بين مي برند.

قدرت انبارداري اين قارچ بسيار محدود است. لذا به ندرت در بازار ديده مي شود. زيرا ظرف مدت كوتاهي كلاهك ها خود به خود (در اثر ترشحات هاگ ها) نابود شده و به مايع تيره سياه رنگ تبديل مي شوند، مگر آن كه قارچ هاي كاملاً جوان برداشت شوند. قارچ در صورتي كه پس از برداشت وارد آب سرد شده و سپس به صورت منجمد به بازار فرستاده شود،‌ براي مدتي قابل عرضه خواهد بود. انجماد مي تواند به وسيله ازت مايع صورت گيرد. در اكثر موارد قارچ هايي كه به صورت تازه به بازار عرضه مي شود، از نوع وحشي است كه كشاورزان و دوست داران قارچ آن را جمع آوري مي كنند، مراكز توليد بهتر است قارچ هاي جوان پشمالو را پس از برداشت،‌ بلافاصله به صورت خلال و اسلايس در آورده و سريع خشك كنند، تا قابل نگهداري و عرضه به بازار مصرف باشد. عمل خشك كردن مي تواند با روش هاي مختلف از جمله خشك كردن در حالت انجماد و غيره صورت گيرد.

ارزش غذايي اين قارچ به خاطر دارا بودن 25 تا 29 درصد پروتئين (38/4×N)، سه درصد چربي، 59 درصد كربوهيدرات، 3 تا 7 درصد فيبر و 1 تا 18 درصد خاكستر به وسيله دانشمندان تغذيه، بسيار با اهميت توصيف شده است

 [Samajppati, 1979; Crisan & Sands, 1978].

در حال حاضر نوعي آنتي بيوتيك از اين قارچ جدا شده و محققان آمريكايي روي آن مطالعه مي كنند. يانگ (1987) اعلان كرده كه اين قارچ قادر است به ترتيب 90 و 100 درصد از ساركوماي 180 و ارليچ كارسينوما سلول هاي سرطاني را جلوگيري كند. ظاهراً چيني ها مطالعاتي وسيع در اين زمينه انجام داده اند، اما در مجموع اطلاعات بيشتري در مورد خواص ضد سرطاني اين قارچ در دست نيست و تحقيقات كاربردي ضدسرطاني را مي طلبد.

 مزه، طعم، عطر و شيوه پخت

قارچ با طعم بسيار مطلوب، مشوّق مصرف كنندگان است. شيوه مصرف و پخت آن مانند ساير قارچ ها بوده و مي توان آن را پس از خلال و اسلايس كردن در روغن مايع سبك تفت داد و با افزودني هاي مناسب مصرف كرد. ميزان رطوبت اين قارچ بيشتر از ساير قارچ ها از جمله شي تا كه است، لذا در هنگام پخت، آب آزاد مي كند كه در صورت تمايل بايد مدتي تفت داده شود تا آب آن تبخير شود.

اين قارچ از فراوان ترين قارچ هاي موجود در مزارع و توده هاي در حال كمپوست است. يك بار كه بستر مناسب قارچ در طبيعت فراهم شود، قارچ براي سال هاي متمادي توليد اندام هاي باردهي مي كند. در صورتي كه تمايل به توليد محصول در زمان دلخواه باشد مي توان نسبت به توليد قارچ در شرايط كنترل شده اقدام كرد. براي مشتاقان قارچ، دستيابي به آن زياد مشكل نيست، زيرا اين قارچ ارتباط خوبي نيز با گياهان باغي دارد.

پس از تلقيح كمپوست به وسيله بذر قارچ، ميسليوم هاي پنبه اي و فاقد ريزومرف قارچ به سرعت توسعه يافته و ظرف دو هفته بستر را كاملاً اشغال مي كنند. پس ازتكميل مرحله پنجه دواني يك لايه نازك و مرطوب از پيت و سولفات كلسيم به عنوان خاك پوششي به سطح بستر اضافه مي شود. پس از ده روز ميسليوم خاك پوششي را كاملاً اشغال كرده و ميسليوم ها در سطح بستر قابل رؤيت مي باشند. در اين زمان با كاهش حرارت محيط، ميزان آبياري افزايش يافته و نور كافي به محيط يا سالن پرورش داده مي شود، تا ميسليوم ها به توليد اندام هاي باردهي تحريك شوند. چنانچه قبل از ظهور كامل ميسليوم در سطح خاك پوششي، به هم زده شود اين عمل باعث افزايش میزان محصول مي شود.

گره هاي اوليه به صورت صفحات پهن ظاهر مي شوند كه اندازه آن به حد فاصل يك سكه دو تا پنج ريالي مي باشد. لذا گره هاي اوليه اين قارچ به خاطر شكل و اندازه آن ها منحصر به فرد است. كلاهك اصلي از ميان همين صفحه ها رشد و در نهايت حالت مخروطي شكل پيدا مي كند. يك حلقه گرد در وسط گره اوليه مشاهده مي شود كه حدود اندام باردهي قارچ را تعيين كرده و در طول دورة رشد، اين حلقه در سطح پايه حركت كرده و در نهايت (پس از باز شدن كلاهك) آثار آن روي پايه باقي مي ماند. براي اطلاعات بيشتر به منابع علمي [Stamets & Chilton, 1983] ،‌ [Van de Bogart, 1979] و

 [Mueller et al.. 1985] مراجعه كنيد. پرورش دهندگان قارچ دكمه اي تصوير غلطي از ظهور قارچ مرد پشمالو دارند. اين كه ظهور اين قارچ موجب كم شدن عملكرد آن مي شود مبناي درستي ندارد، زيرا ظهور اين قارچ باتوجه به تحمل بيشتر در مقابل آمونياك، نشان دهنده كمپوست غني مي باشد و احتمالاً در صورت فراهم كردن شرايط رشدي قارچ دكمه اي، محصول بسيار عالي در چين هاي پي در پي خواهند داشت.

منبع:

اصول پرورش قارچ های خوراکی؛ نگارندگان: دکتر ابراهیم محمدی گل تپه؛ دکتر ابراهیم پور جم؛ چاپ ششم(باتجدید نظر)؛ انتشارات دانشگاه تربیت مدرس 1389