در مراحل فنولوژيكي و فيزيولوژيكي گياه زعفران عمدتاً زير خاك انجام مي شود زيرا بر خلاف گياهان بذري، حتي بنه گياه هم كه نقش بذر دارد در زير خاك توليد مي شود.
همچنين اندام اقتصادي، آغازش و تكوين خود را درون خاك طي مي كند و بخش
كوچكي از رشد خود را در سطح خاك سپري مي نمايد.
معمولاً عمر بنه زعفران كوتاه است و پس از گلدهي و توليد بنه جديد (بنه دختر)
بنه مادر از بين مي رود.
لذا مراحل نمو از تشكيل بنه دختر شروع و به تكميل بنه
دختر نسل بعد ختم مي گردد. در روي هر بنه مادر تعدادي چشم (محل مريستمي)
وجود دارد كه با فعال شدن اين مريستم ها تكامل بنه دختر آغاز مي شود. تعداد
جوانه هاي قابل تبديل به دختر را در يك بنه كامل تا 10 عدد گزارش نموده اند.
زمان شروع فعاليت اين مريستم ها بعد از اتمام گلدهي بنه مادر در اواسط پاييز
(15آبان تا 15آذر )شروع مي شود. معمولاً اين مريستم در راٌس بنه مادر فعال
مي شود، به عيارت ديگر بنه دختر در راس بنه مادر تشكيل مي گردد.
فعاليت اين مريستمها را براساس شاخص ميتوزي (نسبت سلولهاي در حال
تقسيم به كل سلولهاي موجود ) به دو بخش تقسيم كند و تقسيم سريع تفكيك
نموده اند.
مرحله تقسيم كند: تقسيم كند پس از گلدهي شروع شده و تا اواسط
اسفند ماه ادامه مي يابد. در اين مرحله تقسيم سريع سلولي آغاز گرديده و تا
زمان خشك شدن برگها در ارديبهشت ادامه مي يابد. در اين مرحله بنه دختر
تشكيل شده و بزرگ مي گردد.
تعداد بنه دختر توليد شده از هر بنه مادر رابطه عكس با اندازه آن دارد و چنانچه
اندازه بنه كوچك باشد ممكن است گل دهي آن با مشكل مواجه گردد. در بهار و
تابستان بر خلاف باور عمومي كه مرحله ركورد زعفران است بنه جديد تشكيل
شده فعاليت داشته و تكامل اندام زايشي (گل)در اين زمان انجام مي گيرد. كول
و فاروق برشهاي ميكروسكوپي در 13 نوبت در مقاطع زماني 15روزه و 4روزه در
طول بهار و تابستان در بنه هاي زعفران تهيه نموده و طي دو سال تغييرات
مورفولوژيكي مريستم نوك بنه را بررسي نمودند. بر اساس مشاهده آنها در
دوره بين تكوين بنه دختر و بزرگ شدن آن در ارديبهشت ماه تا 16 تير ماه فعاليت
ميتوزي در سلولها مشاهده نشده و مي توان اين دوره را دوره خواب كامل بنه
به حساب آورد. پس از آن اغازش و تمايز سلول هاي برگ با پيدايش دو برجستگي
در طرفين جوانه صورت گرفته و اين تغيير و تكامل تا 10 مرداد ادامه مي يابد.
در اين فاصله با نمو برجستگي هاي طرفين برگهاي اوليه فرم گرفته و رگبرگها
و آوندها بوجود مي آيد. پس از اين مرحله از حدود 10 مرداد به بعد با پهن و
گسترده شدن بخش فوقاني منطقه مريستمي، جام گل آغازش مي يابد و
پس از آن با پيشرفت اين مرحله كاسبرگها، گلبرگها و پرچمها و تخمدان
تشكيل مي گردد. لذا در فاصله بين 10مرداد تا انتهاي مرداد آغازش و تكوين
گل در بنه مي باشد. دليل ذكر شده مبني بر عدم تكامل گل قبل از اين
تاريخ اين است كه چنانچه قبل از اين تاريخ بنه ها در معرض سرما يا رطوبت
قرار گيرند گل دهي صورت نمي گيرد، ولي پس از اين مرحله با دريافت سرما
و رطوبت گل دهي مي نمايد.
انتخاب بنه زعفران :
تكثير بنه زعفران منحصراً توسط بنه (كروم )متداول است. انتخاب و تهيه بنه
زعفران براي زراعت اين محصول، مهم بوده و كميت و كيفيت محصول زعفران
بستگي زيادي به جنس خوب و ماهيت بنه دارد. در انتخاب بنه بايد دقت نمود
كه از بنه هاي مزارع 2 تا 4 ساله و درشت، بدون زخم كه جوانه هاي آن بدون
آسيب باشد، استفاده شود. اندازه بنه زعفران متفاوت بوده و معمولاً
بنه هاي درشت كه اندازه حجمي آن بين فندق و گردو است براي كشت
انتخاب مي شود. درشتي بنه زعفران از يك نخود تا يك گردو، يا در حدي
بين 20-1 گرم متغيير است.
بهر حال قبل از كاشت لازم است بنه ها را سورت و درجه بندي نموده و بنه
درشت، قوي و سالم را به دقت انتخاب و آماده كشت نمود.
صادقي در بررسي اثر وزن بنه در گل آوري زعفران طي ۳سال زراعي اعلام
نموده است كه بنه هاي 2 گرمي،توان گل آوري نداشته و براي بنه هاي تا 8 گرم
نيز اين توان محدود است، در حالي كه درصد گل آوري و مقدار گل بنه هاي بيش
از 10 گرم افزايش چشمگيري داشته و بنه 14 گرمي در همان سال اول
مي تواند تا 5/3 كيلوگرم زعفران خشك در هر هكتار توليد نمايد.
بنه هاي درشت از طريق توليد بنه هاي بيشتر و درشت تر ظرفيت گل آوري
و عملكرد مزرعه را در دو سال بعد نيز افزايش داد، به طوري كه در سال دوم
11 كيلوگرم و در سال سوم 20 كيلوگرم زعفران خشك در هكتار توليد شد كه
ميانگين 3ساله آن 2 برابر توليد مزارع سنتي مزارع مي باشد. در اين تحقيق
بنه ها 2-4-5-6-8-10-12و14 گرمي بودند.
لطيفي و مشايخي در بررسي اثر اوزان مختلف بنه بر گلدهي زعفران طي
3سال زراعي در آموزشكده كشاورزي گنبد نتيجه گيري نمودندكه حداقل وزن
براي گلدهي بنه در سال اول،5/6گرم در سال هاي دوم و سوم 5/7گرم
ميباشد.
همچنين اعلام داشتند كه زمان باز شدن گلها ارتباطي به وزن بنه ندارد.
اما وزن بنه تاٌثير زيادي بر تعداد گلهاي آن دارد و با افزايش آن بر تعداد گلها
افزوده مي گردد، در اين آزمايش بنه زعفران با اوزان 1تا 27 گرم مورد مطالعه
قرار گرفته است.
نامبردگان در سال اول بيشترين گلدهي را مربوط به بنه 5/22 گرمي با توليد
3/2 گل به ازاء هر بنه، در سال دوم مربوط به بنه هاي 5/23 گرمي با 4/3 گل
در هر بنه و در سال سوم بيشترين گل را مربوط به بنه هاي 5/26 گرمي با
6/2 گل در هر بنه اعلام نمودند و بر اساس نتايج به دست آمده چنين اظهار
نموده اند كه افزايش وزن بنه ها بيشتر از حد معيني سبب كاهش تعداد گل
در بوته می شود كه اين امر را احتمالاً مربوط به ورود بنه ها به مرحله پيري دانسته اند.
استفاده از بنه هايي با قطر بيشتر از 5/2سانتي متر (6 گرم به بالا) براي
حداكثر توليد توصيه شده است.
در اسپانيا بنه هاي مورد كشت از مزارعي كه سال چهارم برگردان مي شود
انتخاب شده و پس از سورت صرفا ًبنه هاي درشت و سالم مورد كشت و
كار قرار مي گيرد.
نگارنده بر اين اعتقاد است كه بندرت مي توان بنه 15 گرم به بالا از بنه هايي
كه مستقيماً از مزرعه به صورت خشكه كني خارج مي شود انتخاب نمود.
بر اساس آزمايش انجام شده توسط نگارنده در آزمايشگاه، ير اساس رسيدن
بنه ها وزن ثابت مشخص گرديده كه بنه ها را مي توان به 4 گروه 4-2 (بنه ريز)
64 (بنه متوسط )، 8-6 (بنه درشت)و 8گرم به بالا (بنه خيلي درشت) تقسيم
بندي نمود، لذا تحقيق ذكر شده در منبع فوق نميتواند جنبه كاربردي و توصيه اي
داشته باشد به خصوص آزمايش در اقليمي مربوط كه زعفران قابل توصيه نيست
انجام گرديده است.
به هر حال بنه را مي توان تر كن نمود، بدينصورت كه ابتدا زمين را آبياري و پس
از گاورو شدن اقدام به جمع آوري بنه مزرعه با ادوات مورد نظر نمود كه در اين
حالت ورن بنه ها تا دو برابر قابل افزايش است.
روش اخير در عرف زارعین رايج نبوده و در صورت انجام بايد بلافاصله بنه هاي
جدا شده از زمين مرطوب را به زمين اطلي كه براي كشت زعفران آماده شده
است منتقل كرده و كشت نمود.
منبع: فناوری تولید و فرآوری زعفران از محمد کافی
