ذخایر توارثی گیاهی یکی از مهمترین منابع طبیعی ما هستند که باید به طور صحیحی توسط اصلاح کننده ­ای که برای ایجاد رقم می خواهد استفاده نماید، اداره شوند. حفظ نژاد انسانی به حفاظت صحیح از این منابع ذخایر توارثی با ارزش گیاهی بستگی دارد.

حفاظت ذخایر توارثی:

گیاهان زراعی طی دوره­ی زمانی بسیار طولانی اهلی شده ،ولی منابع ذخایر توارثی با فرایند انجام گرفته به سرعت تخریب گردیده­است.قدیمی­ترین شیوه و کارگونه­های زراعی را که از جوامع وحشی استنتاج شده­اند،نژاد­های بومی­گویند.

نژادهای بومی که وسعت تنوع ژنتیکی لازم را طی دوره  تکاملی نداشتند عملا در برابر ویران­سازی بیماری­ها،خشکی،سرما و در رقابت با علف های هرز و سایر تنش­های محیطی از بین رفته­اند.نژاد­های بومی که زنده مانده­اند اجداد واریته های زراعی جدید می­باشند.متأسفانه پیشرفت در بهنژادی که غالباً با انتخاب و خالص­سازی مخلوط ژنتیکی واریته­های بومی انجام می­گیرد ناچار به افزایش یکنواختی و کاهش تنوع ژنتیکی داخل واریته نسبت به آنچه که در نژادهای بومی اولیه بوده­است،می­ انجامد.

علاوه بر تنوع ژنتیکی بسیار خوب نژادهای بومی که در واریته­ های  زراعی کنونی عرصه­ ظهور رسیده ­است،تنوع ژنتیکی عظیمی در  گونه­ های وحشی خویشاوند گیاهان زراعی برای تمام صفات گیاهی وجود دارند.

مطالعاتی در کالیفرنیا بر روی یولاف وحشی(Avena fatua)  که گونه­ ای خودگشن است صورت گرفته و نمونه­ هایی با چند متر فاصله از شیب تند و نمونه دیگری از قسمت صاف بالای شیب ،جمع­ آوری گردید و مشاهده شد که این دو گروه نمونه ها در زمان خوشه دهی 15 روز اختلاف دارند.

همچنین در طول و تعداد سنبلچه،طول سنبله و سایر صفات ظاهری و فیزیولوژیک اختلاف وجود داشت.بدیهی است که نمی­توان هزاران ژنوتیپ گیاهی را که در طبیعت یافت می­شود در مجموعه ذخایر توارثی نگه نمود.

لذا باید از گونه­ هایی که برای اصلاح کنندگان مفید می­ باشد قبل از اینکه در طبیعت از بین برود، نمونه گرفته­ شود و ذخیره گردد. پیشنهاد قابل ذکر این است که باید مناطق را دست نخورده باقی گذاریم یعنی جایی که گونه های وحشی به وفور وجود دارند و جایی که این گونه­ ها باید در محیط سیتو به صورت مجموعه ی زنده حفاظت گردند.

برای جلوگیری از دست رفتن ذخایر توارثی ارقام جدید بر روی آنها متمرکز گردیده و تعداد زیادی ژن سازگاری که در بسیاری از ارقام بومی بوده­ است استفاده شده­ است. یکی از عواقب اصلاح نباتات موفق، افزایش فرسایش یا کاهش تنوع ژنتیکی گیاهی بوده­ است که تحت برنامه انتخاب قرار گرفته­ اند.هر چه انتخاب موفق تر باشد تنوع ژنتیکی برای آن گیاه بیشتر کاهش یافته­ است.هر چه انتخاب موفق­تر باشد تنوع ژنتیکی برای آن گیاه بیشتر کاهش یافته­ است.

در نتیجه اصلاح کننده­ ها برای اداره­ ی مطلوب جوامع اصلاحی باید تنوع ژنتیکی کافی را حفظ نمایند به طوری که در آینده اصلاح از طریق انتخاب امکان پذیر باشد.اداره ی مطلوب ذخایر توارثی توسط اصلاح کننده مستلزم وارد نمودن ذخایر توارثی جدید به طور مرتب به داخل برنامه­ ی اصلاحی به منظور ایجاد نوترکیب­ های جدید و در نهایت افزایش تنوع ژنتیکی است.

اصلاح کننده باید مواد اصلاحی را با دقت ارزیابی نموده و طوری نسبت به حذف آنها در فرایند انتخاب اقدام نماید که فرسایش پایه ژنتیکی برنامه­ بهنژادی را تحت تأثیر قرار ندهد. طی فرآیند انتخاب یکی از مشکلترین تصمیمات برای صلاح کننده این است که چه ماده ای را حذف نماید؟ تعیین اینکه چه موادی طی انتخاب نگه داشته­شود نسبتاً ساده است،زیرا اصلاح کننده گیاهانی با نمود برتر را حفظ می­ نماید. اصلاح کننده مسؤولیت خطیری در اطمینان از اینکه تنوع ژنتیکی کافی را در گیاهان زراعی برای استفاده در نسل های آینده بشری باقی گذاشته­ است، دارد.

اداره­ اصولی از ذخایر توارثی گیاهی به منظور اطمینان از امکان تهیه­ ارقام اصلاح شده در آینده که بتواند در مقابل عوامل تنش مثل بیماری و آفات و همچنین تنش اقلیمی مقاومت نمایند فراهم خواهد­ نمود. در سال 1970 یک بیماری که بلایت برگی جنوبی ذرت نامیده می­ شود، عمده محصول ذرت دشت­ های بزرگ و ایالت­ های جنوب شرقی آمریکا را از بین برد.

حدود 15درصد محصول ذرت در آن سال از بین رفت.این قارچ که عامل بیماری بلایت برگ جنوبی (Bipolaris maydis) بود با منشأ خاص سیتوپلاسمی در ذرت ارتباط داشت.در اواسط قرن 19 قحطی سیب زمینی ایرلند توسط قارچ بوته میری سیب زمینی(Phytophthora infestans) ایجاد کرد.این بیماری سبب از بین رفتن پول و زندگی زیادی شده و بسیاری از مردم ایرلند به کشورهای دیگر نقل مکان نموده­ اند.

این مثال ها و بسیاری دیگر یادآور این است که چقدر گیاهان زراعی ما خسارت­ پذیر می­ باشند. حفاطت و نگهداری از ذخایر توارثی پایه، به طوری که خسارت­ پذیری ژنتیکی گیاهان ما کاهش یابد، ضروری است.

منبع:

-جی.ام .ژولمن ِدی.ا.اسلیپر، ترجمه ا.ارزانی ـ۱۳۸۳، اصلاح گیاهان زراعی، انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان