گال هاي بلوط غرب وموارد استفاده آنها
مقدمه
بلوط كه در افسانه هاي قديمي درخت خدايان بوده به طور طبيعي داراي خواص شفادهندگي و محصولات فرعي بي شماري است. روزگاري از تمام قسمت هاي درخت بلوط، استفاده هاي پزشكي به عمل مي آمده است. به طوري كه در افسانه هاي عاميانه قرون وسطي آمده كه تماس يك ميخ با قسمت صدمه ديده بدن و سپس فرو كردن همان ميخ در درخت بلوط سبب مي شود كه بيمار شفا يابد. يكي از محصولات فرعي كه از درختان بلوط غرب بدست مي آيد گالهاي مختلف بلوط هستند كه توسط حشرات مختلف گالزا بر روي قسمت هاي مختلف درخت بلوط ايجاد مي شوند.
گال هاي بلوط
گال در واقعه ناهنجاري يا برجستگي است كه در اثر رشد غير طبيعي بافت هاي گياهي در اثر فعاليت پارازيت هاي گياهي يا جانوري ايجاد مي شود. به طور كلي گروهي از پارازيت ها اعم از قارچها، باكتري ها، كنه ها، حشرات، نماتدها و حتي چندين گونه از جانوران مانند روتيفرا ( كرمهاي چرخي) مي توانند بر روي گياهان ايجاد گال كنند. اين ناهنجاري ها يا تغيير شكل در گياه ميزبان، شكل واكنشي است كه در بيشتر مواقع به نفع پارازيت است و گاهي در اثر واكنش گياه ممكن است حتي عامل مولد نابود شود. گال ها در تمام قسمت هاي گياه شامل گل، ساقه، ريشه و جوانه به وجود مي آيند و اغلب موارد هر حشره گالزا هميشه ثابت وگال مشخصي را به وجود مي آورد.
گال هاي تشكيل شده روي جوانه و ساقه
گال قلقافگال سيچكا، گال مزوج، گال كوزه اي، گال خرنوك، گال تاج خروسي يا ستاره اي، گال توپي، گال قشكاي علفي منشعب، گال قشكاي چوبي منشعب، گال تيغي، گال برامازو، گال دوكي سرشاخ، گال آرتيشو، گا ل ستاره اي.گال هاي تشكيل شده روي گل آذين (شاتون) گال گلي له، گال انگور فرنگي،گال سيب، گال مغز گردويي، گالهاي تشكيل شده روي برگ (گالهاي برگي) گال قلقه، گال توده برگي نا منظم( بي شكل )، گال مولد تورم دمبرگ و تغيير شكل دهنده برگهاي جوان، گال نخودي كركدار ، گال حلزوني، گال سوزني، گال هرمي برگي، گال سبحاني ( تاولي)،گال بادامي حاشيه برگي، گال دو رويه، گال بيضي شكل (توت فرنگي) ، گال نخود فرنگي، گال زگيلي برگي و گال غدي مي باشند. مهمترين گالهاي موجود در غرب شامل موارد زير مي باشند.
گال قلقاف( زشكه)
اين گال با نام محلي"قوقاز" در لرستان و گزگل،تال وگزگله در كرمانشاه معروف است .گالي است كروي تقريبا كشيده به قطر33.87تا39.57ميلي متر و به وزن3.74تا7.63 گرم.
حشرات مولد اين گال فرم غير جنسي زنبوري است. درخت ميزبان اين گال دامازو و زير گونه هاي آن است مراحل اوليه تشكيل و رشد گال اوايل مرداد ماه مي باشد .رنگ گال ابتدا سفيد مايل به زرد است و به مرور زمان تيره شده و در نهايت به رنگ قرمز مايل به قهوه اي مبدل شده و سطح آن چسبناك مي گردد. از نظر شكل ظاهري سطح خارجي گال در قسمت فوقاني داراي تعدادي زايده كوچك است كه به طور منظم و دايره وار قرار گرفته است. اين گال اغلب روي جوانه هاي كنار دمبرگ تشكيل شده كه توسط دنباله اي كوتاه محكم به شاخه متصل مي شود به طوري كه حتي با خزان كامل برگ درختان در فصل پاييز و ز مستان گال در تمام قسمت هاي فوقاني، حتاني و مياني درخت باقي مانده و منظره زيبايي به آن مي دهد. طول عمر گال يعني فاصله زماني بين تشكيل تا خروج زنبور از آن 6تا 7 ماه است. از لحاظ انتشار جغرافيايي وجود اين گال در جنگل هاي بلوط بعضي از كشور اروپايي مانند ايتاليا،آلباني و سيسيل گزارش شده است و در بعضي از كشورهای خاورميانه هم وجود دارد. در كشور ما از جنگل هاي بانه، مريوان ،سردشت، گهواره و قلايي در استان لرستان و به تازگي هم در قسمتي از جنگلهاي بلوط الموط قزوين هم گزارش شده است . افراد محلي در لرستان از پودر اين گال به منظور سوختگي پاهاي نوزادان استفاده مي كنند.
گال سچكا
از اين گال در بعضي مناطق (كرمانشاه)به نام "رش" ياد مي شود و در منطقه قلايي لرستان به نام "گره" معروف است زمان تشكيل آن در جنگل هاي قلايي لرستان اواسط تير و اوايل مرداد ماه است. اين گال بر اثر فعاليت زنبوري به نام Cynips mediterranea Trott بر روي درخت دارمازو تشكيل مي گردد. رنگ آن ابتدا زرد و روشن است كه به تدريج به رنگ بنفش خاكستري مي گرايد و بر روي آن برجستگي هرمي شكل وجود دارد . اين زوايد يا برجستگي ها همگي به يك قسمت كروي شكل ختم مي شوند و در مركز اين قسمت يك حفره لاروي وجود دارد. تمام مراحل رشد زنبور در طول فصل تابستان در داخل اين حفره مي باشد. تاريخ خروج زنبورهاي مولد گال اواخر شهريور و اواسط آبان ماه است بدين صورت كه با ايجاد يك سوراخ از طرف داخل به سمت خارج زنبور مولد بيرون ميآيد.
منابع:
1.پورشفيع زنگنه،ه. 1372گال هاي قابل بهره داري بلوط،استان كرمانشاه
2.خوش صولت،م. 1381 سمينار روش هاي بهره برداري از محصولات فرعي جنگل و مرتع در غرب كشور ،خرم آباد ،زمستان1381
3.مجموعه مقالات اداره بهره برداري استان لرستان از سال 1370تا1383
