کاکتوس‌ها به سه زير خانواده تقسيم مي‌شوند:

-زير خانواده پرسکيه Pereskia ؛

-زير خانواده اوپنسيه Opuntia ؛

- زير خانواده سرئه Cerea

توجه داشته باشيد كه تعدادي از كاكتوس‌ها مثل اكينو كاكتوس و ... در اين طبقه‌بندي قرار نمي‌گيرند.

 زير خانواده  Pereskia

تنها كاكتوس برگ‌دار در اين زير خانواده جاي مي‌گيرد. گياه پرسکيه برگ‌هايي شبيه برگ مرکبات به رنگ‌هاي متنوع دارد و گل‌هاي سفيد آن شبيه به گياهان خانواده رزاسه است. اين کاکتوس در خاک‌هاي متوسط تا معمولي باPH حدود 5/6 – 5/7 نگهداري مي‌شوند و قلمه‌هاي ساقه اين گياهان براحتي در ماسه ريشه‌دار مي‌شوند (براي تكثير مشكلي ندارند).

 زير خانواده اوپنسيه Opuntia

کاکتوس‌هاي اوپنسيه به فارسي كاكتوس‌هاي راكتي ناميده مي‌شوند. كه در برگيرنده انواع کاکتوس‌هاي برگ پهن، راکتي، زرد، راکت درشت و کوچک هستند. اين دسته از کاکتوس‌ها گاهي در مناطق گرمسيري ميوه‌هاي خوراکي توليد مي‌کنند كه مصارف دارويي دارد.

 زير خانواده سرئه Cerea

کاکتوس نوع ساگوارو.

کاکتوس‌هاي کشيده و مخروطي در زير خانواده سرئه قرار دارند. اين دسته از کاکتوس‌ها در مناطق سردسيري در فضاي گلخانه‌ها قابل حفاظت و نگهداري مي‌باشند. اين گياهان بدليل خارهاي گزنده و حساسيت‌زا ايجاد مشكل مي‌كنند پس در منازل از دسترس بچه‌ها دور نگه داريد. ماميلاريا از جمله کاکتوس‌هاي كوچك و ريز هستند که گل دهي منظم هر ساله دارند. اين کاکتوس بسيار کوچک و داراي فرم دايره‌اي کوچک هستند. گياه گي توپس که به کاکتوس شباهت دارد عيناً شبيه يک تخته سنگ است که از وسط آن يک گل خارج شده است (شبه كاكتوس). 

پرورش كاكتوس‌ها:

تركيب خاکي كاكتوس‌ها، بايد شني رسي و درصد بيشتري از شن يا سنگريزه باشد. کاکتوس‌ها آبياري منظم و با فواصل بيش از گياهان معمول نياز دارند و بسته به سرعت رشد و فصل، تعداد و فواصل آبياري تنظيم مي‌شود. کاکتوس‌ها در مناطق گرم و پر نور رشد مي‌کنند زيرا بومي آمريکاي لاتين هستند. كاكتوس‌ها به نور زيادي احتياج دارند و در محيط‌هاي كم نور معمولاً رشد علفي مي‌كنند و منظره ظاهري آن‌ها از حالت کاکتوس بودن خارج مي‌شود.

تکثير کاکتوس‌ها

- جنسي؛ - غير جنسي. بعضي از کاکتوس‌ها نظير ماميلاريا گل دهي منظم هر ساله دارند. بذر سياه رنگ کوچک توليد مي‌کنند. بعضي ديگر از کاکتوس‌ها نظير زيئو کاکتوس که گل‌هاي بسيار کم دوامي دارند توليد بذر کمتري مي‌كنند.

تکثير بذري کاکتوس‌ها

عموم کاکتوس‌ها بذرهاي بسيار ريز با قوه ناميه نسبتاً کوتاه دارند. نكات مهم در کشت بذري کاکتوس: - بذرها قوه ناميه مناسبي داشته باشند؛ يعني تعداد جوانه زني گياه در زمان معين به اندازه قابل قبول باشد؛ نحوه کشت طوري باشد که بذرهاي ريز بتوانند جوانه بزنند. بنابراين کاکتوس‌ها را در سبدهاي پلاستيکي کم عمق با يک خاک بسيار سبک (ترجيحا پيت ماس) کشت مي‌کنند. آبياري بسترهاي کشت در پاي گياه انجام مي‌گيرد، يا اينکه سبدها را در ظرف‌هاي آبي قرار داده که بتدريج آب را جذب مي‌کند و گياه و بذرها مرطوب شده و بعد جوانه مي‌زنند. مثل هر گياه ديگر بذركاري باعث طولاني شدن زمان رشد و نمو و بلوغ گياه مي‌شود.

 تکثير رويشي کاکتوس

عمده‌ترين تکثير رويشي کاکتوس‌ها روش کاتينگ Cutting يا قلمه زدن است. قلمه زدن در كاكتوس به فصل بستگي دارد و بهترين فصل براي آن اوايل تابستان مي‌باشد. بطوري كه آن‌ها را در يک بستر سبک و محيط با رطوبت کافي با آبياري منظم کشت مي‌کنند. اما قبل از اينکه قلمه‌ي کاکتوس مخصوصاً کاکتوس‌هاي گوشتي نظير سرئوس‌ها وارد بسترهاي کشت شوند بايد شيرابه گياه را قطع کرد. براي انجام چنين عملي قبلاً قطعات جدا شده يا قلمه‌هاي کاکتوس را به مدت چندين ساعت در معرض تابش مستقيم آفتاب در تابستان قرار مي‌دادند تا اينکه جريان شيرابه قطع مي‌شد و سپس اقدام به کشت آن مي‌کردند. اما امروزه با توجه به اينکه ريشه‌دار کردن گياهان در کمترين زمان حائز اهميت است قلمه ها را در آب ولرم حدود 45 درجه سانتي گراد قرار مي دهند. که در نتيجه جريان شيرابه قلمه ها قطع مي شود.سپس آنها زا در بستر کاشت قرار مي دهند وکار ديگري که بيشتر به‌عنوان يک هنر به نظر مي‌رسد عمل پيوند يا گرافتينگ Grafting در کاکتوس است. آنچه مسلم است سرئوس‌ها يا کاکتوس‌هاي مخروطي، پايه‌هاي بسيار خوبي براي بيشتر ماميلارياها يا اوپنسيه‌ها هستند.

میوه کاکتوس

امروزه میوه کاکتوس به عنوان میوه درجه اول در بعضی از کشورها مورد علاقه مردم است. کشور مراکش به عنوان یکی از بزرگترین صادرکننده این میوه است که مناطق وسیعی را در این کشور در بر گرفته است.

تیره کاکتوس (Cactaceae) ، گیاهانی گوشتی ، دارای شکل ظاهری بسیار متفاوت با گلهای کاسه گلی ، واجد پرچمهای متعدد و افزایش یافته است و اقلا 5 برچه پیوسته به صورت تخمدان زیرین و تمکن کناری دارند. میوه سته و محتوی دانه‌هایی با جنینی کمانی و خمیده همراه با پریسیوم است. کاکتاسه‌ها معمولا گیاهان بیابانی و مخصوص مناطق کویری آمریکایی گرمسیری و بویژه مکزیک هستند. تیره کاکتاسه دارای 20 جنس و بیش از 1000 گونه است.

اختصاصات دستگاه رویشی

گیاهانی گوشتی هستند که با محیط خشک بیابانی و کویری کاملا سازش یافته‌اند. در ساختار و بافتهای درونی ، اندامهای هوایی بویژه در ساقه ، سازمانی کامل برای ذخیره آب در سلولهای درشت خود دارند. ساقه متورم ، گوشتی آبدار این گیاهان فاقد برگ است و به جای آن خارهایی هستند که ظاهرا منشا برگی دارند.

اختصاصات دستگاه زایشی

گلها نرماده ، منفرد و غالبا بسیار درشت هستند و چون در فصل مرطوب و هنگام بارندگی ظاهر می‌شوند، بنابراین هیچگونه اختصاصات بیابانی یا کویری در آنها دیده نمی‌شود و غالبا منظم و کامل هستند. تعداد قطعات گل مانند کاسبرگ‌ها ، گلبرگ‌ها و پرچم‌ها همیشه نامشخص و همه آنها در امتداد یک مارپیچ قرار دارند. برچه‌ها 4 یا 5 عدد و در امتداد استقرار مارپیچی سایر قطعات گل قرار دارند و علاوه بر پیوستگی با این قطعات با یکدیگر نیز متحد می‌شوند.





بنابراین تخمدانی زیرین غیرآزاد و متصل را بوجود می‌آورند که سایر قطعات گل در بالای آن قرار دارند. برچه‌ها باز هستند ولی لبه آنها بر هم متصل شده تخمدانی تک‌خانه با تمکن کناری را تشکیل می‌دهند. تخمکهای فراوان ، واژگون ، آویخته و بطور معلق در انتهای بند درازی قرار دارند که هنگام رسیدن غالبا منشعب شده و گسترش می‌یابند. خامه آزاد و میوه به صورت سته‌ای آبدار و گوشتی است.

جنس‌های تیره کاکتوس

جنس اویونتیا

این جنس گونه‌های بی‌شمار دارد که در همه آنها ساقه منشعب بند‌بند و متشکل از بندهایی است که در آغاز مسطح و سپس استوانه‌ای هستند. برگها در گیاهان این جنس استوانه‌ای و بی‌دوام هستند و خیلی زود می‌ریزند. محل جدا شدن برگها به تدریج برجسته و تکمه‌مانند شده و سطح آن از عناصر خارمانند گزنده و یا تیغ‌ها و نیش‌های ریشک‌دار پوشیده می‌شود و گلها نیز در همین سطح پدید می‌آیند. گونه‌ای از این جنس اوپونتیا ولگاریس نام دارد که خاستگاه آن آمریکایی شمالی است. گونه دیگری از این جنس به نام Opuntia.ficus-indice که خاستگاه آن آمریکای مرکزی است.

در برخی نواحی اروپا بویژه در زمینهای بایر اسپانیا مانند نواحی خشک و بی‌آب بین شهرهای گرانا اومادرید به فراوانی کاشته شده و بطور انبوه زمینهای وسیعی را پوشانیده است. انبوهی و گسترش و نمو گیاه در این ناحیه تقریبا بیش از سرزمین اصلی و خاستگاه اولیه آن است و این امر دلیل خوبی برای سازش گیاه با محیط جدیدی آن محسوب می‌شود. این گیاهان دارای میوه کروی ، آبدار نسبتا درشتی است که در چنان محیط خشک و گرم خوراک بسیار مطبوع به شمار می‌رود.

جنس پریسکما

این جنس که خاستگاه آن بخش مرکزی آمریکای جنوبی است دارای برگهایی با پهنک بیضی ، کشیده و کاملا کلروفیل‌دار است.

کاکتوس در ایران

کاکتوسها بومی ایران نیستند و برخی از آنها به عنوان زیستی وارد ایران شده‌اند. در بین آنها گونه Opuntia rulgaris از دیرباز وارد شده و به نامهای گل عقربی ، زبان مادر شوهر در نواحی ساحلی دریای خزر شناخته شده است و در گیلان و مازندران روی ماسه‌های کنار جاده فراوان به چشم می‌خورد. این گیاه را اهالی ابتدا به عنوان حفاظ ثانوی دیوارهای کوتاه یا چپرها کاشته‌اند، ولی سازش گیاه با محیط سبب شده است تا به خوبی رشد و گسترش یابد و بخش نسبتا وسیعی را بپوشاند. گلهای زرد و طلایی این گیاهان در تابستان باز می‌شوند و خیلی زود به میوه تبدیل می‌شوند

نویسنده:م.عباس تاش

منابع:

تیره شناسی کاکتوس نوشته جان رافایل چکونه خودمان کاکتوس پرورش دهیم نوشته اسمیت بران